Папараць-кветка [Іван Козел] (fb2) читать онлайн

Іван Козел ПАПАРАЦЬ-КВЕТКА

Драма ў трох актах, пяці карцінах, з пралогам

Дзейныя асобы

Лабыш Антось — кулак.

Анатоль,

Яніна — дарослыя дзеці Лабыша.

Надзея — траюрадная сястра Анатоля і Яніны.

Ганецкі — белапольскі асаднік.

Лявон — парабак Лабыша.

Міхась — Лявонаў сябар, батрак.

Люба — вясковая дзяўчына, батрачка, Надзіна сяброўка.

Дзед Струкач — вясковы бядняк.

Янук,

Базыль — сяляне.

Марыля,

Альжбета — сялянкі.

Адась,

Максім — дарослыя дзеці Альжбеты.

Жабрак.

Ляснічыха.

Камендант паліцыі, тры паліцэйскія, хлопцы, дзяўчаты, жанчыны, шаферы і шаферкі на вяселлі, госці, музыканты.

Дзея адбываецца ў адной з вёсак Заходняй Беларусі напярэдадні вызвалення.

Пралог

На авансцэну выходзіць стары дзед, былы жабрак.

Дзед. Здаровы, дзеткі мілыя і ўнучкі мае, дай божа вам усім пажыць на свеце столькі гадкоў, колькі мне давялося, а то яшчэ і болей. А пажыў я, дзякаваць богу, нямала. Колькі мне гадоў зараз, дык я добра і не ведаю, ну, думаю, што больш чым сто, бо радзіўся я, казалі, як Крымская вайна пачалася, а гэта было вельмі даўно. Радзіўся я каля Гродна — так, мусіць, было богу ўгодна, — і свой край, Беларусь Заходнюю, я ведаю, можна сказаць, як сваіх пяць пальцаў. Я прайшоў яго ўздоўж і ўпоперак з торбай за плячыма не адзін раз — я быў жабрак, і ад торбы мяне толькі Савецкая ўлада вызваліла — і бачыў шмат добрага і дрэннага, больш дрэннага, вядома. Я начаваў часта ў гушчы Белавежскай пушчы, піў ваду з цудоўнага возера Нарач, купаўся ў магутным Нёмане, бачыў шмат усялякіх людзей. Пра нашых людзей і пра іх жыццё-быццё я і хачу расказаць вам зараз. Было гэта не так даўно, дваццаць год таму назад, а здаецца ўсё гэта нейкай незвычайнай казкай. А было ж так на самай справе, мілыя.

АКТ ПЕРШЫ

Карціна першая

Ноч. На поплаве паміж лесу і ракі — вялікі яркі агонь. Вакол агню сядзіць моладзь і музыканты. Хлопцы пражуць на агні жытнія каласы, дзяўчаты ўюць з васількоў вянкі і спяваюць:

Люба. Здаецца, вянкоў для ўсіх ужо хопіць.

Яніна. А чаму гэта хлопцы не памагаюць спяваць нам?

Лявон. Вы так суладна зачалі, што мы баяліся, каб песні не сапсаваць вам.

Яніна. Кашы маслам не сапсуеш, а песні — голасам такім, як у цябе.

Надзя. Адась, Міхась, памагайце ўсе!..

Міхась. Адась пець не будзе.

Надзя. Чаму?

Міхась. Таму што ты яго не пахваліла так, як Яніна Лявона.

Адась (да Міхася). Ты вачыма пасі, але язык прыкусі. Мы ж, напрыклад, нічога не кажам пра вашы адносіны з Любай.

Люба. Бо пра нас ужо казаць няма чаго: усё даўно перагаворана. (Запявае.)

Усе хлопцы і дзяўчаты падхопліваюць песню.

Надзя. Во, зусім інакш, як басы ўмяшаліся.

Яніна. Вядома.

Люба. Ну, дзяўчаткі, пара да варажбы прыступаць.

Яніна. Правільна, будзем варажыць.

Надзя. Бярыце, хлопцы, па вянку і пойдзем да вады зараз.

Міхась (беручы вянок). Што ж, давайце паварожым, чым жа інакш мы зоймемся?

Адась. Але. У кіно ці ў тэатр у нас жа не сходзіш. (Бярэ вянок.)

Лявон. Яшчэ добра, што паліцыя нам варажыць не забараняе. (Узяўшы вянок.) О, які мне прыгожы папаўся!

Усе хлопцы бяруць па вянку і па прыкладу дзяўчат надзяюць іх сабе на галовы.

Люба. То ўставайце, пакуль курч у ногі не ўбіўся, ды на бераг хутчэй.

Міхась (устаючы). А, сапраўды, у мяне ўжо змярцвела адна нага.

Усе ўстаюць і ідуць на бераг ракі спяваючы.

Люба (здымаючы з галавы вянок). Ну, каралі і каралевы, скідайце свае кароны.

Усе здымаюць вянкі з галоў.

Аддадзім мы іх у дар цару вадзяному, і няхай ён нам за гэта пакажа, хто з кім пажэніцца ў сёлетнім годзе. (Лічыць.) Раз, два, тры!

Усе кідаюць вянкі ў ваду і сочаць за імі.

Надзя. А чые ж гэта вянкі сышліся?

Лявон. Адзін — мой.

Яніна. Другі — мой.

Люба. О, вяселле! Вяселле будзе!

Дзяўчаты і хлопцы акружаюць Лявона з Янінай і пяюць ім:

Лявон. Дык вось найгоршая бяда, што ў мяне поля ніякага няма.

Люба. Але ж вы любіце адзін аднаго.

Лявон. Адкуль ты ўзяла гэта?

Міхась. А дзе там Лявону прыступіцца да Яніны за асаднікам. Ганецкі ж за ёй, як цень, па пятах ходзіць.

Лявон. Ды хіба ж можа што быць паміж парабкам і яго гаспадыняй.

Люба. Шыла ў мяшку не ўтоіш. Гэта там Лабыш пад носам у сябе не бачыць нічога, а людзям збоку лепш відаць.

Лявон. Людзям часамі і мурашка канём здаецца.

Яніна. Ды ты ўжо не апраўдвайся, Лявон!

Адась. Правільна, бо не ашукаеш нікога.

Люба (да музыкантаў). А цяпер, музыканцікі, вы нам польку рэзніце, але такую — драбней маку! Каб нашы непаваротлівыя хлопцы і на адной назе выкруціцца не маглі.

Музыканты іграюць польку ў паскораным тэмпе.

Міхась (падыходзячы да Любы). Ну, давай жа паспрабуем, ці выкруцімся.

Адась (падыходзячы да Надзі). Давай і мы.

Уся моладзь ідзе танцаваць, Лявон танцуе з Янінай.

Міхась (танцуючы, да Любы). Ты сама мешкаватая, я гляджу.

Люба. А цябе, мусіць, нейкі віхор круціць, толькі не музыка.

Міхась. Эх ты?.. (Камандуе.) Дзеўкі! Трымайся за дзягу: полька ўлева!

Усе пары круцяцца шпарка ў левы бок. З’яўляецца Альжбета з кіем у руках.

Альжбета (падыходзіць да музыкантаў і кладзе руку на гармонік). Досыць іграць!

Музыка сціхае.

Альжбета (да Адася). Дзяцюк, марш дамоў!

Адась (адпусціўшы Надзю). Чаго гэта?

Альжбета. Яшчэ пытаецца — чаго, неслух! Думаеш, не бачу, што ты з гэтым смеццем — служанкай Лабышавай — круцішся!

Адась. Яна мая нявеста.

Лявон. Брыдка, цётка, абражаць так дзяўчыну, брыдка!

Альжбета. Ты не адвакат яе і не суддзя мне, так што не сунь свайго носу, куды не трэба.

Надзя непрыкметна ідзе да лесу і знікае.

Люба. Дык, па-вашаму, цёця, я таксама смецце, раз я бедная, так выходзіць?

Альжбета. Я да цябе нічога не маю: ты не вяжашся да майго сына!

Адась. Ідзі спаць, старая, што табе тут трэба?

Альжбета (стукаючы кіем у зямлю). Як што? Павянчаць вас прыйшла! Пакуль поп, дык я першая хачу! (Заўважыўшы, што Надзі няма.) Во, як яе змяло, цяпер і я магу ісці дахаты.

Адась (убачыўшы, што Надзя знікла). Надзя! Надзя! Пачакай! (Бяжыць шукаць яе, але ў процілеглы бок.)

Альжбета (услед яму). Каб ты ногі паламаў! Каб ты вочы высадзіў! Вярніся!.. От, божа мой мілы, людзі зямлі шукаюць, людзі грошы пытаюць, а ён жа ж хоць бы карову ці свінню якую ўзяў…

Яніна. Ну яму ж, мусіць, не карова і не свіння, а жонка патрэбна!

Міхась. Але, не ўсе ж на пасаг квапяцца. Вось я таксама з батрачкай жанюся.

Альжбета. А што ж ты хацеў яшчэ? Якія самі, такія і сані. Я люблю праўду ў вочы сказаць.

Лявон. Няма чым вельмі і Адасю вашаму казырыцца — дзесяць дзесяцін з братам на дваіх.

Альжбета. Але ён сам сабе гаспадар, і якая-небудзь голая костка не пара яму, не-е!

Міхась. А што вы зробіце, калі ён прывядзе яе ў хату вам?

Альжбета (трасучы кіем). Я на ёй увесь качарэжнік пераламаю… І на ім разам. Так і перадайце ёй, няхай яна і не мастыгуецца.

Лявон. Хутка станем усе роўныя і зямлёй будзем агульна карыстацца, як і ў Расеі.

Альжбета. Пакуль сонца ўзыдзе, раса вочы выесць. (Адыходзіць.)

Яніна. Ну і перчык!

Люба. Гром баба.

Міхась. І вочы — маланка…

Усе садзяцца вакол агню, і дзяўчаты запяваюць:

З’яўляецца Адась.

Яніна (да Адася). А дзе Надзя?

Адась. Не ведаю, нідзе не бачыў. Не інакш, як лесам пайшла. Ох! Ну і гора мне з маткай сваёй: такая незгаворлівая старая — не дай бог. (Садзіцца і ўглыбляецца ў свае думкі.)

Люба. Родная матка — не мачыха: пазлуе і адпусціцца… Што яшчэ, дзяўчаткі, спяём? Можа, «Ой, бела, бела бярозка» ці «Зыбнула мора, зыбнула».

Яніна. Не, давайце лепш «Ой, былі, былі на рынку».

З’яўляюцца дзед Струкач і Максім.

Дзед Струкач. Гэтыя песні, дзяўчаткі, мы чуем з году ў год. Вы што-небудзь навейшае б спелі.

Максім. А праўду дзядуля кажа.

Люба. Я не супраць — давайце. (Запявае.)

Песню дружна падхопліваюць іншыя.

Дзед Струкач. Во, зусім іншая рэч.

Адась (ачнуўшыся пасля гэтай песні ад сваіх думак). Цудоўная песня! Брава, Любка, брава! (Пляскае ў далоні.)

Люба. А што цяпер будзем рабіць?

Яніна. Пойдзем кветку папараці шукаць: сёння ж купальская ноч, і ўжо хутка поўнач будзе.

Люба. Дзе яна ёсць, тая папараць-кветка! Гэта ўсё байкі людскія.

Дзед Струкач. Правільна, я шукаў яе ў маладосці — і дарэмна. Значыць, няма яе.

Міхась. Чаму няма? Ёсць папараць-кветка. Толькі яна пакуль што ў нас для адных паноў цвіце… Але хутка яна і для нас расквітнее.

Люба. Не ведаю, ці прыйдзе гэта свята.

Лявон (дэкламуе):

Дзед Струкач. Дай жа божа!

Адась. На бога няма чаго спадзявацца, трэба самім дабівацца.

Дзед Струкач. Але як дабівацца?

Міхась. Трэба рабіць тое, што ў лістоўках пішуць.

Яніна. Ціхаце, ведзьма ідзе… Ляснічыха.

Люба. Чаго ж яе нялёгкая гоне сюды?

Міхась. Заробку лёгкага шукае.

Адась. І дурняў легкаверных.

Яніна. Не гаварыце: яна шмат што і ведае.

Лявон. Яна толькі хітрая вельмі.

Максім. І шкодная.

Люба. Што шкодная, то праўда. Гэта ж малако ад каровы адбярэ, і крапіва не памагае, што на Купалле над хлевам павесіш.

З’яўляецца Ляснічыха.

Ляснічыха (складаючы накрыж рукі). Літасць боская на ўсіх веруючых і гнеў божы на ўсіх недаверкаў…

Міхась. Выходзіць, вы ў бога верыце, а кажуць жа, што з нячыстай сілай звязаны.

Ляснічыха. Мне падуладны дваякія сілы: неба і пекла.

Адась. А якой жа магіяй вы больш займаецеся, белай ці чорнай?

Ляснічыха. Нараўне. На добрых людзей я ангелаў насылаю, на ліхіх — чарцей пускаю.

Дзед Струкач. Ты, баба, хітрая, але ты б узяла паказала нам цуд які.

Яніна. Што вы, дзядуля?

Ляснічыха. Хто сілу сваю растрачвае без патрэбы, той не можа быць моцным… (Дастаўшы карты і тасуючы іх.) Ну, каму паваражыць, усю праўду далажыць: што было, што будзе, згадаць; добрую параду даць… Як, ніхто не хоча варажыць?.. Тады, можа, каго палячыць? Я зелляў шмат маю і ўсім памагаю — ад кашлю і колькі, ад усялякай болькі…

Дзед Струкач. Ведаю: ты і здароваму хваробу ўгаварыць можаш.

Міхась. І грэшнага ў рай адправіць.

Адась. Нічога дзіўнага. Лекі папраўляюць і атручваюць.

Ляснічыха. А я кабета спагадлівая: нікому ні ў чым не адмаўляю… Але ў мяне няма атруты. У мяне ёсць толькі жывая і мёртвая вада.

Максім. А што ў вас яшчэ ёсць, цікава?

Ляснічыха. Усё ёсць. Калі хлопец не кахае, зелля дам — і спадабае. Каб дзяўчыну ашукаць, магу і такога зелля даць.

Дзед Струкач. А ты старога памаладзіць можаш?

Ляснічыха. Магу, толькі гэта вельмі, вельмі дорага каштаваць будзе.

Дзед Струкач. А брыдкага прыгожым таксама зрабіць можаш?

Ляснічыха. Вядома. Толькі і гэта не па мужыцкай кішэні… А чаму ты пытаешся?

Дзед Струкач. Бачыш, і мне б хацелася дзеўкам падабацца.

Ляснічыха. Табе? Дзеўкам?

Дзед Струкач. А што? Ды я яшчэ каб абняў каторую ды пацалаваў, дык яна б не ведала ад шчасця на якім свеце знаходзіцца.

Ляснічыха. Абняў, пацалаваў… А далей што?

Дзед Струкач. І далей не падкачаў бы, стары конь баразны не псуе.

Ляснічыха. От лунь сівы!

Дзед Струкач. Я сівы, але яшчэ маю кавалак сілы. Я яшчэ б і ажаніўся, каб так дзе кабеціну ўсмятку знайшоў.

Ляснічыха. Ат, што мне зубы з табой скаліць! Няма ў мяне часу на гэта. (Да моладзі.) Дык прыходзьце да мяне, мілыя, усяго магу даць: любізніку, разлюбізніку — чаго каму трэба будзе. (Выходзіць.)

Адась. Во дзе шарлатанка!

Яніна. Чыстая шайтанка! Добра, што і пайшла адсюль.

Дзед Струкач. Пайду і я. Не буду перашкаджаць вам. Паглядзеў на вас крыху, і хопіць з мяне. Гуляйце, весяліцеся сабе. (Выходзіць.)

Люба. Ну, а зараз, хто хоча ўбачыць у сне свой лёс або свайго суджанага, няхай памыецца ў пшанічнай расе і, не размаўляючы ні з кім, адпраўляецца спаць. Тое, што прысніцца ў гэтую ноч, збудзецца абавязкова. Так што бягом да пшаніцы!

Дзяўчаты выбягаюць.

Адась (адвёўшы Міхася, Лявона і Максіма ўбок). Мне трэба, хлопцы, пагаварыць з вамі. Правядзём крыху дзевак і назад вернемся.

Міхась. Ёсць што новае?

Адась. Ёсць.

Лявон. Дык добра.

Прыбягаюць дзяўчаты, усе з мокрымі тварамі.

Лявон. Яня!

Міхась. Люба!

Адась. Што вы, паглухлі?

Лявон (пяе):

Смех.

Міхась (да Любы). Можа, цябе правесці дахаты?

Люба. Я і без цябе зайду… Цьфу, спакуснік!

Яніна (гледзячы на Любу). Ха-ха-ха!

Лявон (да Яніны). Што, і ты прагарэла?

Яніна. Не, я ж толькі… А каб цябе немач!

Весела гамонячы паміж сабою, моладзь і музыканты разыходзяцца.

Лявон. Пачакай, Янечка. Раз нашы вянкі, як і душы, сышліся, дык дазволь мне пярсцёнак падарыць табе. На, вазьмі разам з сэрцам маім.

Яніна. Я буду берагчы яго і клянуся табе святым Іванам Купалам, што я буду твая.

Лявон. А калі бацька ўсё-такі не захоча выдаць цябе за мяне?

Яніна. Клянуся табе яшчэ раз: я буду твая… або нічыя.

Лявон. Дык пройдзем, мая радасць, я правяду цябе крышку.

Лявон і Яніна адыходзяць. Нейкі момант на поплаве пуста, потым з’яўляюцца Ганецкі і Анатоль. Анатоль у форме фашысцкай арганізацыі «Стралец».

Ганецкі. Хутарызацыю мы павінны правесці. Гэта наш абавязак дапамагчы паважанаму сялянству, як бы там не супраціўлялася галата…

Анатоль. Ціха, нехта ідзе сюды. Можа, якая-небудзь бесклапотная парачка начлег тут сабе аблюбавала. Давайце схаваемся ды паглядзім.

Ганецкі і Анатоль хаваюцца ў кусты. З’яўляюцца Адась, Міхась і Максім.

Адась. А дзе ж Лявон?

Міхась. З каханай, відаць, ніяк не можа развітацца.

Максім. І чым гэта ў іх скончыцца, цікава?

Адась. А вунь і ён ідзе.

З’яўляецца Лявон.

Міхась (да Адася). Дык кажы, што там за навіны.

Адась. На Мядзельшчыне паўсталі нарачанскія рыбакі. На Палессі бастуюць лесарубы, у Лідзе — чыгуначнікі…

Лявон. Здорава.

Адась. У Беластоку і Брэсце ў дэманстрацыях удзельнічалі і сяляне. Тут змяшаліся і палякі, і беларусы, і яўрэі… Што там рабілася — жах! А паліцыя баялася і нос выткнуць на вуліцу.

Максім. Дзе ты чуў гэта?

Адась. Сёння ў валасным камітэце збіраліся сакратары ячэек.

Міхась. Трэба і нам дапамагчы гораду.

Адась. Так. Але не толькі прадуктамі, а і жывой сілай. Трэба зваць сялян на дэманстрацыю, а там і на барыкады…

Міхась. Ясна. А што рабіць з паліцыяй, якая цяпер разам з каморнікамі за хутары ўзялася? Там не гаварылі часам?

Максім. Каламі, каламі яе з поля!

Адась. На паліцыю трэба пускаць жанчын з дзецьмі. Гэта памагае, кажуць. Штрафаў не плаціць. Растлумачваць народу, што грошы са штрафаў ідуць на ўтрыманне тайнай паліцыі, а таму лепш адседзець колькі сутак, чым плаціць.

Лявон. Лістоўкі ёсць?

Адась. Ёсць. (Дастае з-за пазухі жмут лістовак.) Таварышы з горада не скупяцца на іх. Можна ўсе хаты ў вёсцы абляпіць імі. (Дае частку лістовак Лявону, частку Міхасю.) Вы іх расклейце ў вёсцы сёння. Ты, Максім, вазьміся за збор хлеба бастуючым рабочым.

Максім. Гэта дробязь. Я яшчэ бяруся каменданта і войта ўкакошыць.

Адась. І што з таго? На іх месца другія стануць. Рабі тое, што табе загадана… Ну, пойдзем адсюль, бо зараз і ноч разбяруць людзі… (Устае са свайго месца.)

Хлопцы адыходзяць. З кустоў вылазіць Ганецкі, за ім Анатоль.

Ганецкі. О, калі напалі на бальшавіцкае гняздо. Вось хто народ муціць.

Анатоль. Я вярнуся на пастарунак і заяўлю ў паліцыю. Зробім з імі тое, што з Міколам Глінскім і Сцёпкам Бутовічам. Схапіць свалату сёння ж.

Ганецкі. Не гарачыся, трэба высачыць, з кім бунтаўшчыкі больш у вёсцы звязаны, каб з карэннямі знішчыць крамолу.

Анатоль. Я з іх вока не спушчу цяпер. Басата праклятая!.. Ну, бывайце, нам ужо не па дарозе.

Ганецкі. Да відзэння. Не забудзьце перадаць ад мяне прывітанне ойцу і панне Яніне. Скажыце ойцу, што я ў вас днямі буду, і намякніце яму аб маіх намерах.

Анатоль. Я ўсё, пане Ганецкі, зраблю, што ад мяне залежыць.

Анатоль і Ганецкі разыходзяцца.

Заслона.

АКТ ДРУГІ

Карціна другая

Пакой у доме Лабыша. Злева, бліжэй да гледачоў, уваходныя дзверы; насупраць — дзверы ў суседні пакой. У левым куце на лаве стаіць прасніца з кудзеляй, пры ёй на падлозе — калаўрот. У правым куце пад абразамі — доўгі кухонны стол і тры табурэткі. Каля ўваходных дзвярэй — шырокая канапа. У пакоі Яніна і Надзя. Яны прыбіраюць са стала рэшткі ежы.

Надзя. Дык хоць я і люблю яго, але прыйдзецца выкінуць з сэрца. Нашто ж мне цярпець такую абразу? Ці на ім ужо свет клінам сышоўся? Учора і свята было, але я знарок яму на вочы не паказвалася.

Яніна. А хіба ён вінаваты, што ў яго маці гэтакая?

Надзя. Няхай яна выбірае яму, каго сабе хоча, а я і без яго пражыву.

Яніна. Нічога, усё будзе добра. Матка не перашкодзіць яму ў жаніцьбе. Калі яна не супакоіцца, дык ён і аддзяліцца ад яе можа. Я вось у горшым становішчы, ды і то духам не падаю. Мой бацька не гэтак заскача, як пачуе, што я Лявона кахаю.

Надзя. І пачуе, бо людзі паднялі ўжо на языкі.

Яніна. Мы самі яму хутчэй скажам аб гэтым. Хопіць гуляць у хованкі!

Уваходзіць Анатоль.

Анатоль. Ідзі, Яня, копы растрасаць, а то сена не высахне.

Надзя. Ідзі, Янечка, і я зараз іду, толькі хату падмяту. (Бярэ венік і мяце хату.)

Яніна выходзіць.

Анатоль. Ты сёння незвычайная, Надзя, свежая, румяная.

Надзя. Як крапіва пад плотам.

Анатоль. Не-е, як ружа гародняя.

Надзя. Ну-у, выдумаў!

Анатоль. У цябе любы пан можа закахацца, калі ўбачыць.

Надзя. Што гэта табе прыйшло ў галаву хваліць мяне?

Чуецца тупат ног за дзвярыма.

Анатоль (незадаволена). Некага ж нясе сюды нячыстая сіла.

Уваходзіць Люба.

Люба. Добры дзень.

Надзя. Добры дзень, Любка.

Люба. Ну, Толік, я прыйшла па грошы за поліва.

Анатоль. А колькі ж табе належыць?

Люба. Па злоту за дзень, як і дамовіліся, а за два дні — два злоты, значыць.

Анатоль. Не дам я табе па злоту: за табой палавіну травы засталося. Калі хочаш, па пяцьдзесят грошаў заплачу.

Люба. Дзе ж там тая трава? Што ты выдумляеш?

Анатоль. А дзе гэта хто бачыў, каб бабы па злоту ў дзень зараблялі?

Люба. Ты не будзь хітрэй свайго бацькі. Ён хоць і скупы, але калі дамовіўся, то не скруціць.

Анатоль. На табе паўтара злота і не барабань тут, як малатарня! І гэтага зашмат для цябе. (Дастае з кішэні і працягвае іх Любе.)

Люба (беручы грошы). Няхай табе майго паўзлота праз бок вылезе, круцель! Ну, больш ты мяне не ашукаеш. (Выходзіць.)

Анатоль (услед ёй). Кляні, кляні! Але на сябе бяры.

Надзя. О, ты ўжо, бачу я, лепш за бацьку за гаспадарку бярэшся? Ці не жаніцца задумаў толькі?

Анатоль. А ты пойдзеш за мяне замуж?

Надзя. Не смейся з мяне.

Анатоль. Я не смяюся. Я сур’ёзна пытаю, бо ты мне падабаешся.

Надзя. Я ж сястра твая.

Анатоль. Якая ты ўжо сястра мне? Траюрадная — дзесятая вада на кісялі, як кажуць.

Надзя. У цябе ж Антаніна ёсць.

Анатоль. Антаніна… Нашто яна мне — рабая, старая.

Надзя. Але ж у яе панчоха золата. А я ж бедная.

Анатоль. Тваё хараство даражэй яе багацця, калі хочаш ведаць.

Надзя. Не веру я ніводнаму слову твайму!.. (Ставіць у кут венік і хоча выйсці з хаты, але Анатоль заступае дарогу ёй.) Што табе трэба ад мяне?!

Анатоль. Я люблю цябе і буду з табой жаніцца. (Раптам абдымае Надзю і цалуе.) Ты не бойся мяне, што б я не зрабіў з табой, я цябе не кіну. (Прыціскае яе мацней да сябе.)

Надзя падымае крык. На крык убягае Лабыш. Анатоль пускае Надзю.

Надзя (да Анатоля). Нахабнік! (Выходзіць.)

Лабыш (да Анатоля). Эх ты, скаціна бязрогая… Жаніўся б, калі так ужо не церпіцца.

Анатоль. Што, можа, з ёй і жаніцца скажаш?

Лабыш. А чаму б і не з ёй? Чым кепская дзеўка?

Анатоль. Ну, каб жа яе цудоўныя ножкі ды мелі дзесяцін дзесяць зямлі пад сабой або каб да яе прыгожага твару ды хоць пару тысяч злоцікаў, дык можна было б і пра жаніцьбу падумаць.

Лабыш. Дык вось прыйшоў час адкрыць табе, хто такая Надзя. Аб ёй тут ніхто нічога не ведае, таму што яна папала да нас здалёку і зусім маленькая, а я знарок трымаў усё ў таямніцы. Яе бацькі пасля смерці пакінулі ёй валоку зямлі. Тую зямлю я прадаў і грошы паклаў у банк на яе імя.

Анатоль. А чаго ж ты, бацька, раней не гаварыў мне аб гэтым. На чорта ж я час марнаваў з зязюляй старой — Антанінай Пясецкай.

Лабыш. І тая дзеўка добрая.

Анатоль. Дык Надзя маладзейшая, харашэйшая.

Лабыш. І ў хаце ўжо ў нас.

Анатоль. Не ведаў я, што яна дзеўка цёплая, не было б таго. Але нічога, я сваю памылку папраўлю.

Лабыш. Ну, ты ўжо, можна сказаць, у парадку, застаецца толькі Яню ўпарадкаваць.

Анатоль. Цьфу ты! Я ж і забыўся зусім, для яе ж жаніх добры здараецца — пан Ганецкі. Заўчора ён аб’явіў аб сваім жаданні парадніцца з намі.

Лабыш. Ганецкі!.. Дык ён жа паляк.

Анатоль. Рускі ці паляк — усё адно хрысціянін. Лепшага жаніха не падбярэш.

Лабыш. Ды я не аб гэтым. Ён жа пан…

Анатоль. А мы што — лыкам шыты. (Папраўляе пояс на стралецкім мундзіры і канфедэратку на галаве і збіраецца ісці.)

Лабыш. Бач ты — Ганецкі! (Заўважыўшы, што Анатоль адыходзіць.) Дык ты і сёння работу кідаеш?!

Анатоль. Без патрэбы я ніколі не адлучаюся з дому. У нас сёння заняткі на стрэльбішчы.

Лабыш. Каб яны пагарэлі гэтыя заняткі твае, як яны цябе ад работы адрываюць.

Анатоль. Нічога не зробіш, бацька, служба такая.

Лабыш. Загінеш ты некалі праз гэтую сваю службу: звязаўся з паліцыяй, на чорта яна табе здалася!

Анатоль. Ага, добра радзіш — кінь! Лепш ты на маё месца другога парабка наймі, а з пачэснай службы мяне не зрывай. Камуністы хочуць ад нас зямлю адабраць, а мы, стшэльцы, павінны абараняць ад іх нашу зямлю.

Лабыш. А хто ў цябе адбірае тваю зямлю?

Анатоль. Ёсць такія!

Стук у дзверы.

Лабыш. Калі ласка.

Уваходзіць Ганецкі.

Ганецкі. Добрага ранку панству!

Анатоль. Добрай раніцы! Вы лёгкія на ўспамін, пане Ганецкі! Мы толькі што гаварылі пра вас, і вы тут як тут!

Ганецкі. А што ж вы такога гаварылі пра мяне, панове?

Анатоль. Я расказаў бацьку аб тым, што вы хочаце аказаць нам вялікі гонар…

Ганецкі. І як ойцец глядзіць на гэта? Згодзен ён аддаць мне руку сваёй цуркі?

Анатоль. А вось няхай ён сам вам скажа. (Да Лабыша.) Можа, тата, Яню паклікаць у хату?

Лабыш. Пакліч.

Анатоль выходзіць.

Ганецкі. Дык што вы мне скажаце, пане Лабыш?

Лабыш. Не ведаю, як тут нам, мужыкам, радніцца з панам.

Ганецкі. Я лічу, што мы паны з вамі роўныя, хоць я поляк, а вы беларус, бо багацце ж у нас аднолькавае.

Лабыш. Дык я-то не супраць быў бы аддаць за вас сваю дачку, але хацеў бы пачуць спярша, што яна сама наконт гэтага думае. А вось і яна ідзе ў хату. Я вас пакіну адных тут. Наперад вы пагаварыце з ёй, а потым я…

Уваходзіць Яніна.

Ганецкі. Дзень добры, панна Яніна.

Яніна. Дзень добры пану Ганецкаму.

Ганецкі. Маю гонар пацалаваць вашу пяшчотную беленькую ручку. (Цалуе яе ў руку.)

Лабыш. Ну ты, Яня, займі тут чым-небудзь пана Ганецкага, пакуль я вярнуся. Пан Станіслаў павінен адчуваць сябе ў нас як дома. (Выходзіць.)

Ганецкі. Дык што ў панны Яніны добрага чуваць?

Яніна. От, нічога такога важнага… (Садзіцца за прасніцу.)

Ганецкі (гледзячы, як яна прадзе). А нашто вам самой працóваць, панна Яніна? Ці ж вы не можаце знайсці сабе якога-небудзь шляхетнага занятку? Куды глядзіць ваш ойцец?

Яніна. А мы не паны: мы не прывыкшы без работы сядзець.

Ганецкі. Я заўважаю, што панна Яніна і такая ж сціплая, як і слічная. Вы, відаць, хочаце быць вельмі багатымі, калі і самі працуеце разам з наймітамі. (Дакранаецца рукой да кудзелі.) Якое кастрывае зрэб’е — гэта ж вы можаце пакалечыць ім свае пекныя, далікатныя пальчыкі!

Яніна. Ну, як вам не сорамна, пане Ганецкі, пражыўшы паўвека на свеце, гаварыць мне такія рэчы!

Ганецкі. А я яшчэ лічу сябе годным вашай кампаніі.

Яніна. Хіба каб вашы сыны?

Ганецкі. Пажондны мужчына ніколі не спяшаецца з жаніцьбай. Для таго каб абзавесціся сям’ёй, спярша неабходна звіць цёплае і ўтульнае гняздзечка, а потым ужо ўвесці ў яго сваю галубку.

Яніна. Птушкі супольна ўюць сабе гнёзды, і яны шчаслівыя.

Ганецкі. Ест пташкі, што і без гнёзд жывуць, дзеці іх па ўсім свеце раскіданы, і кукуюць яны ад таго цэлы свой век. Няўжо ж можна і ім пазайздросціць?

Яніна. Чым жыць у гняздзе старога глушца, лепш ужо быць беспрытульнай зязюляй.

Ганецкі. Стары глушэц можа аказацца больш чулым і спагадлівым, чым якая-небудзь маладая варона.

Яніна. Нашто ж там квапіцца на тую варону, калі можна мець сокала.

Ганецкі. Вам кпіць з мяне лёгка, панна Яніна, а каб вы разабраліся, то самі б убачылі, як можна было мне жаніцца дагэтуль. Пакуль пан Пілсудскі вёў вайну з бальшавікамі, я добраахвотна змагаўся ў яго легіёнах, а калі вайна скончылася, я ў чыне плютуновага застаўся служыць звыштэрмінова і праслужыў у пагранічных часцях аж да сёлетняга года.

Яніна. А цяпер пайшлі б у манастыр — богу паслужыць.

Ганецкі. Жарты жартамі, панна Яніна, але мне здаецца, што ўсё ж такі лепш панаваць, чым працаваць, і што вы не адмовіце мне, калі я да вас у сваты прыеду.

Яніна. Мне шкада вашых коней, што вы іх дарэмна гнаць будзеце.

Ганецкі. Дзеля вас, панна Яніна, я паехаў бы на край свету.

Яніна. У імя бога, адстаньце вы ад мяне!

Ганецкі. О, мне падабаецца нават ваша дзёрзкасць! А як бы я цаніў вашы ласкі, панна Яніна!

Яніна. Не чакайце вы іх ад мяне.

Ганецкі. У такім разе мне дастаткова будзе і адной вашай павагі.

Яніна. І на гэта вы не спадзявайцеся.

Ганецкі. Што ж, я згодзен кохаць вас і без усякай узаемнасці з вашага боку, абы толькі вы былі маёй жонкай.

Яніна. Гэта немагчыма так, як і памаладзець вам на якіх-небудзь дваццаць — дваццаць пяць год.

Ганецкі. Я крыху старэйшы за вас, праўда, але ж вы будзеце жыць за мной, як крулёва. Падумайце над гэтым, панна Яніна.

Уваходзіць Лабыш.

Лабыш. Ну, вось і я прыйшоў, пляшку гарэлкі прынёс. (Дастае з кішэні бутэльку «казёнкі».)

Ганецкі. Не, пане Лабыш, за вудку вельмі дзякую. Не час цяпер распівацца. Давайце пакінем яе лепш на другі дзень.

Лабыш. Тады тое само сабой будзе.

Ганецкі. Не, няма як зараз: я ў гміну да войта спяшаюся. (Ідзе да Яніны развітвацца.) Да відзэння, панна Яніна. (Цалуе яе ў руку.)

Лабыш. Неяк жа надта няёмка адпускаць госця не пачаставаўшы.

Ганецкі. Нічога, пане Лабыш, другім разам вып’ем… А пакуль бывайце здаровы. (Падае яму руку.)

Лабыш. З богам, пане Ганецкі…

Ганецкі выходзіць.

Дык што табе, дачка, пан Станіслаў казаў? (Ставіць у шафу гарэлку.)

Яніна. От, малоў лухту розную.

Лабыш. Ты не хітруй са мной! Ён табе, мусіць, тое гаварыў, што і мне.

Яніна. А што ён вам гаварыў?

Лабыш. Прасіў у мяне тваёй рукі.

Яніна. І што вы яму сказалі на гэта?

Лабыш. Я сказаў, што буду вельмі рады вашаму шлюбу!

Яніна. Гэта ж корч стары!

Лабыш. Пад гэтым карчом шмат золата.

Яніна. Грошы не грэюць сэрца.

Лабыш. Глупства! Старэйшы заўсёды разумнейшы і як сем’янін лепшы.

Яніна. Чым жа гэта ён лепшы?

Лабыш. Па чужых бабах хадзіць не будзе — раз, цябе адну шанаваць будзе — два, на яго заглядацца ніхто не будзе — тры.

Яніна. Лепш, як кажуць, пад лаўкай пасядзець, але на харошага паглядзець.

Лабыш. Хараство з гадамі ў кожнага праходзіць, а багацце не кожнаму харошаму даецца. Падумай, я ж ліха табе не жадаю.

Яніна (са злосцю). Не бываць гэтаму!

Лабыш. Дачушка! Апамятайся, што ты гаворыш!

Яніна. Ён жа католік.

Лабыш. І ты каталічкай будзеш.

Яніна. Ды ён не чалавек. Ён як ваяваў з бальшавікамі, дык, кажуць, і мірных людзей грабіў.

Лабыш. А хто гэта грабе ад сябе? Адна курыца і тая зярняткі падбірае.

Яніна (са слязьмі). Не пайду я за яго! Ён мой бацька! Гэта нават грэх!

Лабыш (іранічна). Можна і не ісці, можна паехаць, у яго коні добрыя, ды і ў мяне нядрэнныя.

Яніна (настойліва). І не паеду!

Лабыш (сур’ёзна). Звяжам і завязём, а будзе так, як я сказаў.

Яніна (кідаецца яму ў ногі). Татачка, родненькі, не губіце вы мяне, не губіце! Пашкадуйце мяне, маладую! (Плача.)

Лабыш. Я дзягай зараз пашкадую цябе, неслуха такога!

Яніна. Біце мяне, забіце мяне, толькі не аддавайце за Ганецкага.

Лабыш (падымаючы яе за руку). Нічога не выйдзе, міленькая! Так што асушы свае слёзкі і прымірыся з тым, што ты ўжо Ганецкая.

Яніна. Хоць на кавалкі пасячыце мяне, усё адно не пайду за нялюбага! (Плачучы, бяжыць на двор.)

Лабыш (гледзячы ёй услед). Прывыкнеш, нідзе дзенешся.

Уваходзіць жабрак.

Жабрак. Пахвалёны ў хату! (Хрысціцца.)

Лабыш. Ідзі, ідзі, дзед! Няма чым дарыць цябе тут. На ўсіх гультаёў хлеба не настараешся.

Жабрак. Людзі кажуць, не дай і не лай.

Лабыш. А не аблай вас, дармаедаў, дык вы кожны дзень будзеце прыходзіць.

Жабрак. Ты ўсё скупішся, чалавеча, золата копіш, а не ведаеш, што ў гэтым твая пагібель.

Лабыш. Ты мне зубоў не замаўляй, бо ўсё роўна нічога не дам за тваю балбатню.

Жабрак (выходзячы). Пад намі зыбкая багна, і на ёй ніхто не ўстаіць, у каго кішэні цяжкія. (Зачыняе за сабой дзверы.)

Лабыш. Бач ты, вучыць яшчэ мяне ўздумаў.

Уваходзіць Надзя.

Надзя. Копы я кончыла растрасаць і пракосы ўсе за Лявонам разбіла, што цяпер рабіць?

Лабыш. Сядзь, я хачу пагаварыць з табой.

Надзя (садзіцца за прасніцу). Аб чым? (Прадзе.)

Лабыш. Нядаўна я быў сведкай непрыстойнай выхадкі майго сына.

Надзя. Я тут не вінавата зусім.

Лабыш. Так, але гэта значыць, што ён любіць цябе.

Надзя. Хто шчыра любіць, той пахабных думак не носіць у галаве.

Лабыш. І ўсё ж такі ты падабаешся яму.

Надзя. Даю слова, што вам няма ніякай прычыны непакоіцца: і Толік мяне браць не будзе, і я за яго не пайду.

Лабыш. Дачушка мая! А я зусім не супраць вяселля вашага. Наадварот, я ўсёй душой хачу гэтага.

Надзя. Вы хочаце нахлебніцу нявесткай сваёй зрабіць?

Лабыш. А ты не бедная, у цябе дваццаць тысяч злотых на кніжцы ляжыць.

Надзя. Адкуль у мяне тыя грошы ўзяліся, цікава?

Лабыш. Спадчына ад бацькоў.

Надзя. Дык я такая багатая? А чаму вы не гаварылі мне пра гэта?

Лабыш. Я хацеў уберагчы цябе ад розных басякоў і жулікаў і выдаць замуж за чалавека, вартага цябе.

Надзя. Значыць, вы бераглі мяне для свайго сына?

Лабыш. А чаму б вас ды не пажаніць? Ну, бяры свае паперы: ты ўжо паўналетняя і павінна сама здымаць працэнты. (Аддае Надзі дакументы і зачыняе шафу.)

Надзя. За тое, што вы мяне выгадавалі і грошы ўсе мае захавалі, я вам шчыра дзякую, а што да нашай жаніцьбы з Толікам, дык з гэтым нічога не выйдзе.

Лабыш. Чаму? Ты яшчэ за ўвесь час, як жывеш тут, не прывыкла да яго?

Надзя. Прывыкла, але я не люблю яго.

Лабыш. Што гэта за любоў такая, не разумею? Мне некалі сказалі, едзь туды, там удава багатая, паўтары валокі зямлі мае, я і паехаў. Прыехаў, гляджу — баба, не старая яшчэ, дзяцей няма, у хустцы, у спадніцы — ну што з яе хацець? Узяў і ажаніўся. Во як было некалі. А цяпер як жэняцца, дык глядзяць, каб і харошую, і багатую ўзяць. Дзе ж ты падбярэш такія цялежкі?

Надзя. Не ў харастве справа зусім. Калі глядзець на хараство, дык і Толік не брыдкі.

Лабыш. А ў чым справа?

Надзя. У тым, што я люблю другога.

Лабыш. Дык хто ж ён, твой каханы?

Надзя. Адась.

Лабыш. Адась?!

Надзя. А што? Ён хоць і не такі багаты, але ж гаспадар усё-такі. Да таго ж ён вучаны: паўшэхную школу скончыў на пяцёркі і на гандлёвых курсах у горадзе быў.

Лабыш. І не выйшла з яго ні гаспадара, ні гандляра: гаспадаркі больш усяго брат глядзіць, а ён замест гандлю палітыкай займаецца.

Надзя. Адкуль вы ведаеце, што ён палітыкай займаецца?

Лабыш. Сядзеў тры гады ў турме за лістоўкі? Сядзеў. Думаеш, ён перамяніўся пасля гэтага? Не верыцца мне! Калі ўдасца жарабё з лысінай, дык і здохне такім… Я табе, Надзя, як і роднай дачцэ сваёй, ліха не жадаю, і калі ты розум мець будзеш, дык ты за Толіка замуж пойдзеш. Прадумай толькі добра нашу размову з табой. (Выходзіць з хаты.)

Надзя. Хай конь думае: у яго галава большая — а я ўжо ўсё перадумала… Та-ак, цяпер Альжбета не будзе чапаць мяне! (Выходзіць у суседні пакой.)

Уваходзяць Яніна з Лявонам.

Яніна (да Лявона). Сядзь, адпачні!.. А работа — не воўк: у лес не ўцячэ. Ды яе тут што ў пекле — век не пераробіш.

Лявон. Хацелася ж сёння дакоскі зрабіць.

Яніна. Дарэмна ты так стараешся: усё роўна табе бацька за тваю працу «дзякуй» не скажа.

Лявон. Не стараўся б, каб не думаў стаць яго зяцем.

Яніна. Не-е, калі ты будзеш спаць у шапку, дык ніколі табе не стаць яго зяцем: аддадуць мяне за Ганецкага.

Лявон (прысаджваючыся на лаве). Ну, а што мне рабіць?

Яніна. Ты павінен аб’явіць яму наша жаданне і як найхутчэй.

Лявон. Але як мне, парабку, перад сваім гаспадаром і заікнуцца аб гэтым?

Яніна. А ты не бойся. Падыдзі і скажы яму, што мы кахаем адзін аднаго.

Лявон. Тут смеласць не паможа, хітрасць ужыць трэба!

Яніна. Можна і на хітрасць пайсці. А што ты прыдумаў такое?

Лявон. О-о, што я прыдумаў! Калі ўжо гэта не паможа, дык і нічога не паможа. Дай толькі слова, што ты ва ўсім дапамагаць мне будзеш.

Яніна. Не падвяду цябе, мой любы, не бойся.

Лявон. Мілая мая Янечка! (Прыцягвае яе да сябе.) Сэрца маё! (Цалуе яе.) Дамовіліся?

Яніна. Дамовіліся.

Уваходзіць Лабыш.

Лявон. Ну, пане гаспадар, дакоскі зрабіў, з вас бутэлька належыць.

Лабыш. Дык, кажаш, цяпер замачыць не шкодзіла б? Што ж, можна, значыць: такі ўсім папрацаваць давялося. (Дастае з шафы пляшку гарэлкі і далонню адбівае корак.)

Лявон (ціха Яніне). О, ён у добрым настроі. Можа, і атрымаецца што.

Лабыш. Яня, паглядзі прыкусіць чаго.

Яніна засцілае абрус, дастае з шуфляды хлеб, талерку мяса, дзве чаркі і ставіць усё на стол.

Яніна (ціха да Лявона). Пачынай, а я выйду, каб не перашкаджаць табе. (Выходзіць у суседні пакой.)

Лабыш (наліўшы чаркі і ўзняўшы сваю). Бяры, Лявон… Ну, будзем здаровы…

Лявон. На добрае здароўе.

Чокаюцца, выпіваюць і прысаджваюцца да стала закусваць.

Лявон. Я, пане Лабыш, жаніцца задумаў.

Лабыш. Ну?!

Лявон. Праўда.

Лабыш. Някепская рэч. І каго ж ты бярэш?

Лявон. Ды тут… дзяўчыну адну.

Лабыш. А як яна, не старая?

Лявон. А яшчэ амаль і дзеўкай не была.

Лабыш. Бач ты!.. Можа, і зямля ёсць?

Лявон. А як жа! Ёсць і зямля.

Лабыш. Дык ты, значыць, у прымы да яе ідзеш?

Лявон. Не. У яе брат яшчэ ёсць.

Лабыш. А колькі ў яе бацькі зямлі?

Лявон. Шмат!

Лабыш. І колькі ж пасагу ён дае табе?

Лявон. Пасаг мяне мала цікавіць, што бацька дасць дачцэ, з тым я і згодзен буду. Ён жа не захоча пакрыўдзіць сваёй дачкі — дзесяцін нейкіх дзесяць павінен даць.

Лабыш. Маніш.

Лявон. Каб я так жыў, праўда!

Лабыш. І бацька ахвотна аддае яе за цябе?

Лявон. А вось аб гэтым, прызнацца, дык я яшчэ і не гаварыў з яе бацькам.

Лабыш. Ну-у, то дарэмна радуешся!

Лявон. Не-е! Ён не павінен стаць мне ўпоперак дарогі, бо дарога ў нас адна, і вельмі цесная. Бачыце, мы, можна сказаць, ужо як і жанатыя.

Лабыш. Значыць, шлюб быў пад плотам, а вяселле потым? І, мусіць, як на грэх павяло, дык паненку і… абдуло.

Лявон. Не, пакуль што яшчэ не прыкметна, але ўжо бусла чакаем.

Лабыш. Маладзец! Дальбог маладзец!.. Прыемна і павіншаваць такога.

Лявон. Шчыра дзякую вам.

Лабыш. І дзе ж ты знайшоў яе?

Лявон. Ды проста пад бокам.

Лабыш. Маладзец! Кругом маладзец! Проста герой, я скажу!.. І хто ж яна такая?

Лявон. Яніна.

Лабыш. Якая Яніна? (Твар яго робіцца насцярожаным.)

Лявон. Яніна Лабыш.

Лабыш. Што?! (Твар яго моршчыцца ад злосці.)

Лявон. Ваша дачка.

Лабыш. Вон, жулік! Вон, нягоднік! Воо-он! Прайдзісвет (Тупае са злосці нагамі.)

Лявон. Ты, бацька, не крычы. Давай лепш спакойна абмяркуем, як нам з бяды выбрацца.

Уваходзіць Надзя.

Лабыш. Бач ты яго! Ужо і «бацькам» называе, на «ты» перайшоў! Ты што, сапраўды спадзяешся стаць маім зяцем? Не, сукін сын! Няхай табе і не сніцца. Лепш я шчанят тваіх гадаваць буду, а дачкі сваёй за цябе, галетніка, не аддам. Вон пайшоў, лапаць растаптаны!

З суседняга пакоя выходзіць Яніна.

Лявон (з іроніяй). Ну што ж, бывайце, яснавяльможны пане! Можа, хутка вам прыйдзецца ўпрошваць мяне, каб я жаніўся. (Збіраецца ісці.)

Яніна (вешаючыся Лявону на шыю). Дык ты мяне пакідаеш, няўдзячны? Не-е, я ад цябе не адстану! Бяры і мяне з сабою. (Цалуе яго.)

Лявон. Пусці мяне, я пайду! (Выходзіць.)

Яніна пачынае плакаць.

Лабыш. Во жулік… Атруціў, забіў, зарэзаў… і абакраў! Славу маю ўкраў!.. (Да Яніны.) Дачушка, што ж мне рабіць з табой? Што мне рабіць з табой, шэльма?!

Яніна. Аддайце мяне, татачка, за Лявона.

Лабыш. За басяка?! Ніколі!

Яніна. Калі захочаце, дык вы можаце і багатым зрабіць яго. Зямлі ж у нас хапае.

Лабыш. Не на тое набывалі яе, каб затым розным галадранцам раздаваць!

Яніна. Татачка, родненькі, злітуйся нада мной.

Лабыш. Маўчаць! Каб і духу я твайго не чуў!

Яніна плача.

Надзя (ціха). Яня, не плач. Калі табе бацька з братам не дадуць пасагу, дык ты яго ад мяне атрымаеш. Я з табой папалам падзялюся.

Лабыш. Гэта ж жаласніца якая знайшлася! Тысячамі смяціць уздумала.

Надзя. Хопіць і для мяне яшчэ, я не прагавітая.

Уваходзіць Анатоль.

Лабыш (да Яніны). Ну хто ж цябе з непатрэбным пасагам возьме цяпер?

Анатоль. Пра які пасаг вы гаворыце?

Лабыш. О, пакульмы думалі, гадалі, дык гэтая гадаўка жывым багажом абзавесціся ўспела.

Анатоль. З кім жа яна так пастаралася?

Лабыш. Або-о, дай ты рады! З адвечным саладушнікам, з Лявонам, парабкам маім.

Анатоль. Ну, цяпер хоць на свет не выходзь ад сораму!

Яніна (плачучы). Выдайце мяне за Лявона, і ўсё загладзіцца.

Лабыш. За батрака?! За лапцюжніка?! За абадранца?!

Анатоль. За бунтаўшчыка, якому толькі ў турме месца! Не-е! Лепш утапіся дзе, а ганьбы на ўвесь дом не кладзі, подлая распусніца! (Хоча ўдарыць яе.)

Яніна. Ну, калі ўжо на тое пайшло, дык я ж прызнаюся, што я сумленная, ну… не пайду за Ганецкага. Хутчэй маю шыю абдыме пятля, чым агідныя кашчавыя рукі! (Кідаецца ў дзверы і выбягае.)

За ёй выходзіць і Надзя.

Лабыш. Во гадаўка, на якую хітрасць пусцілася. (Уздыхнуўшы.) Ох! Дзякуй богу, што ўсё ў парадку. Цяпер я развяду вам хеўру! Трэба хутчэй выдаць за Ганецкага. А то, чаго добрага, яна і сапраўды з гэтым лапцюжнікам скруціцца. Во гад капусны! Ціхі-ціхі…

Анатоль. Нічога, адно слова маё, і яму капцы. Аж у Картуз-Бярозе загрыміць, бальшавіцкая морда!

Лабыш. Во распусцілася басата! Глядзі яшчэ, каб Адась табе дарогі не перайшоў. Той яшчэ горшая сволач — астрожнік!

Анатоль. Адась мне не сапернік. Сядзеў ён у турме, цяпер не адзін, а са ўсёй сваёй пачкай сядзе. Я ім пакажу слабоду! Я ім пакажу!

Заслона.

Карціна трэцяя

Вясковая вуліца. Сцены будынкаў і платы ад вуліцы пабелены вапнай. Каля хаты Адася лавачка. На лавачцы сядзіць Адась. Па вуліцы праходзіць Надзя. Яна робіць выгляд, што кудысьці спяшаецца.

Адась. Добры дзень, Надзя. Нешта ты і глядзець цяпер на мяне не хочаш, як багацце сваё атрымала.

Надзя. Што ты! Мне толькі хацелася, каб ты першы мяне зачапіў.

Адась. Значыць, не заганарылася?

Надзя. Калі ты мяне бедную кахаў, дык ці ж магу я цяпер, багатая, адмовіцца ад цябе.

Адась. То хадзі сядзь каля мяне.

Надзя садзіцца.

Адась (абдымаючы Надзю за талію). А я дык і не рад, што ты такой багатай аказалася.

Надзя. Чаму не рад?

Адась. Што мы будзем рабіць з такой кучай грошай?

Надзя. Што грошай шмат, дык гэта ж не бяда. Ты цяпер можаш нават сваю часць зямлі брату ўступіць, а нам з табой і таго хопіць, што ў мяне ёсць.

Адчыняецца акно і паказваецца ў ім галава Альжбеты.

Альжбета. Здарова, дачушка. Заходзь у хату. Што чуваць добрага?

Надзя. От, нічога такога асаблівага, старына, можна сказаць.

Альжбета. А няўжо новых навін няма? Я чула, што да Яні Ганецкі сватаецца — ці праўда гэта?

Надзя. Праўда. Быў у сватах учора.

Альжбета. Ну, то, мусіць, Лявону хамут будзе?

Надзя. Ужо, сёння Лабыш і з работы прагнаў яго.

Альжбета (павярнуўшы галаву ў хату). Апсік, каб ты выдахла! Ужо ў малако ўбілася. (Зачыняе акно.)

Падыходзяць Міхась з Любай.

Міхась (да Адася і Надзі). Ну, галубкі, досыць галубіцца вам! Прызнавайцеся, калі вяселле ваша гуляем?

Адась. А калі ваша?

Люба. Наша ў гэту нядзелю, што прыйдзе.

Надзя. І наша неўзабаве.

Міхась. Праўда, Адась?

Адась. Я не ведаю нічога. Я нават з Лабышам яшчэ не пагаварыў.

Надзя. Я ўжо гаварыла з ім і за сябе і за цябе.

Адась. Ну і што?

Надзя. Не падабаецца яму! Яле я мала бядую па гэтым: перайду да цябе, і ўсё. Можа ж, маці твая не будзе мне больш насуперак дарогі станавіцца?

Адась. Не-е ўжо! Яна цяпер не ведае, за што б сябе ўкусіла, каб вярнуць тыя словы назад.

Люба. Дык будзь, Надзенька, у мяне за першую шаферку.

Міхась. А ты, Адась, у мяне за першага шафера.

Надзя. Добра. А вы будзеце тады ў нас першымі сватамі.

Адась. Правільна, каб у даўгу не застацца. Згода?

Міхась. Згода!

Падаюць накрыж адзін аднаму рукі: Міхась — Адасю, Люба — Надзі. Падыходзяць Янук і Максім.

Янук. О! Ці не заручыны тут? Неяк быццам вяселлем пахне.

Люба. А вы не памыліліся, дзядзька.

Максім. Ды тут аж два, відаць. Гэта някепская рэч.

З’яўляецца Альжбета.

Альжбета (падыходзячы да Янука). Ты чаму, чорт рыжы, у сенажаць маю залез? Думаеш, як я баба, дык мяне і ашукаць можна? Не, брат, выбачай, я не паддамся! Гэта ж трэба ведаць, чуць не на аршын колікі ў маю сенажаць перанёс.

Янук. Каб ты ў пятлю дзе ўлезла, як я ў тваю сенажаць лез! Гэта ты ў маю ўбілася, зайздросніца, а я ўсяго на старое месца колікі пазаганяў! Спытайся ў Адася, калі не верыш, мы перамералі з ім нашы надзелы.

Альжбета. Адась там глядзеў надта! Ён такі, што і сваё аддаць можа.

Максім. Маўчы, матка, усё правільна: і я быў пры гэтым.

Адась. Як табе не сорамна, мама, сваю віну на некага ўскладаць?

Янук. А што, вось жа і дзеці не дадуць салгаць.

Альжбета. А, не ведаю я цябе, злодзея! Лес ідзі красці.

Янук. У лесе ўсе крадуць, і ты не лепшая. Але табе няма чым укалоць мяне, асва ты.

Прыбягае Марыля з двума камнямі ў руках.

Марыля (да Альжбеты). Досыць табе вадзіцца тут, бяжым на поле хутчэй! Там каморнікі з паліцыяй прыйшлі, на хутары разбіваць будуць… Усе бабы пабеглі туды. Набірай каменняў пабольш і — за мной. (Выбягае.)

Альжбета. Нашто тыя каменні — мы іх гноем, гноем. (Бяжыць за Марыляй.)

Люба. Пабягу і я за імі.

Адась. Не трэба маладым ісці: старыя там і адны справяцца. А ўжо калі спатрэбіцца дапамога, тады ўсе разам пойдзем. А пакуль што я наглядаць буду. (Адыходзіць.)

Міхась. Дык гэта праўда, пане Яне, што вы ў казённым лесе з дрэвам папаліся?

Янук. Праўда. Сасну на дошкі спусціў ноччу, і якраз жа лесніка з аб’ездчыкам бура нагнала.

Максім. Ну і што будзе?

Янук. Нічога. Перайшоў у католікі, дык і калоду тую дамоў прывёз і па ўсім судзе ўжо.

Люба. І вы, дзядзька, далі сябе апалячыць?! Проста не хочацца верыць у гэта.

Янук. А мяне ксёндз не апалячыў праз сваю веру: я быў беларус, ёсць беларус і буду беларус. Не на таго нарваўся.

Надзя. А куды вы цяпер маліцца хадзіць будзеце: у царкву ці ў касцёл?

Янук. Не хадзіў я ў царкву асабліва, а ў касцёл і не думаю.

Максім. З гэтай верай дык аж смешна іншы раз. Мой дваюрадны брат Андрэй, што з Міхайлава, ажаніўся з каталічкай. І яны з жонкай зрабілі такую ўмову: як народзіцца дзяўчынка, хрысціць яе ў касцёле, калі хлопчык — у царкве. І вось нарадзілася адна дзяўчынка — ахрысцілі ў касцёле, другая — таксама. Затым бог дае ім трэцюю. Ну, тут Андрэй і кажа: «Стоп, гэту ў царкву павязём, хопіць каталікоў ужо». І павезлі кумы, куды гаспадар загадаў. Як прывезлі ад папа, дык матка ані блізка грудзі дзіцяці даваць… «Ну і не давай сабе, — кажа Андрэй, — я яе і на кароўім малацэ выгадую».

Смех. Падыходзіць Базыль.

Базыль. От жа пагналі бабы паліцыянтаў з поля — аж толькі іх пяты барабанілі, як уцякалі.

Міхась. І куды яны пабеглі?

Базыль. У вёску з таго канца.

Янук. Ну, мінула адна бяда.

Міхась. Другая навісла: зараз штрафы на людзей пасыплюцца за ўсё ўсякае.

Максім. У нас дык яны не знойдуць да чаго прычапіцца, я не баюся.

Базыль. Другі раз і не падумаеш, за што пападзешся.

Максім. Не, здаецца, у нас усё ў парадку: будынкі пабелены ўсярэдзіне і знадворку, платы скрозь таксама набелены, накрыўка да студні зроблена, дошчачка з прозвішчам прыбіта да хаты, званочак пры хаце ёсць, што ж болей ім трэба?

Янук (дастаўшы з кішэні лістоўку). Ты чытаў, Базыль, сённяшнія лістоўкі?

Базыль. Чытаў. Праўду пішуць, што большасць зямель у памешчыкаў і кулакоў, што непасільныя падаткі і штрафы, што паны ідуць на змову з немцамі супраць Расеі…

Янук. Так. (Чытае.) «Але мы, працоўныя, супраць змоўшчыкаў, і мы заяўляем: — Прэч разбойніцкія рукі ад Савецкай Расіі!» (Хавае лістоўку ў кішэню.) А што ты даў у дапамогу гораду?

Базыль. А ты што?

Янук. Я два пуды мукі, пуд круп і тры кілі сала.

Базыль. А я дзве кілі масла, паўтара пуда гароху і таксама два пуды мукі.

Міхась. Маўчыце, братцы, Анатоль ідзе.

З’яўляецца Анатоль.

Максім. Што нос павесіў, з хутарамі не выходзіць?

Анатоль. А чаго вы так баіцёся хутароў? Гэта ж няма лепшай выгоды: уся зямля сабе ў адным кавалку вакол хаты, ці курыца, ці гусь, дык па сваім ходзіць, і гной вазіць блізка.

Базыль. Добра табе не баяцца, як табе лепшую зямлю даюць, а нас на макляціну ды на пяскі адцясняюць.

Анатоль. Каму горшая зямля пападзецца, дык жа больш даюць яе, гэта ж улічваецца.

Янук. Ведаем мы, як у Навасёлках было: лепшую зямлю ў горшую кацігорыю паставілі, а благую добрай зрабілі, і беднякоў напалавіну абрэзалі.

Анатоль. А мы выберам камісію, каб і беднякі ў яе ўвайшлі.

Базыль. А каморнік скажа ім: «Што вы разумееце, цемната. Я чалавек вучоны і лепш за вас разбіраюся».

Анатоль. Вас збіваюць з толку бальшавіцкія лістоўкі. Не верце ім: там адна хлусня. Дакуль жа будуць трымацца людзі за свае вузенькія палоскі, іх жа хутка трава заесць.

Янук. Ды ў вёсцы весялей жыць неяк.

Максім. Яны хочуць разагнаць сялян, як зайцоў, па ўсім полі.

Анатоль. Менш вадзіцца за межы будзеце, як яны карацейшымі стануць. (Адыходзіць.)

Базыль. Угаварваць за хутары ўздумаў.

Міхась. Ім смярдзіць сялянская згуртаванасць.

З’яўляецца Альжбета.

Альжбета. Дарэмна беглі толькі: там і без нас управіліся.

Міхась. А што паліцыя ў вёсцы робіць?

Альжбета. У канцавога Рыгора камендант некалькі каліў тытуню знайшоў і пратакол на яго піша.

Люба. Некалькі каліў — гэта не доказ, яны і самі маглі вырасці.

Максім. Пасадзіць, як міленькага, гад.

Альжбета ідзе ў хату. З’яўляецца Адась.

Адась (дэкламуе):

Янук. Пятлю то мы круцім, але як надзець нам яе на панскую шыю?

Адась. Надзенем! Толькі трэба, каб сяляне ішлі ў нагу з рабочымі. Вось мы жывём блізка горада, дзе часта адбываюцца забастоўкі і дэманстрацыі. Мы не раз дапамагалі рабочым хлебам, салам, гароднінай. Але гэта і ўсё, а вось на дэманстрацыі разам з імі мы яшчэ ні разу не былі.

Міхась. Вады не засіліш, не паварушыўшыся, рыбкі не зловіш, не памачыўшыся.

Адась. Правільна. Трэба нам з вамі варушыцца, ды жывей. Ці ж мы не такія сяляне, як тыя, што жывуць вакол Беластока ці Брэста? Ці ж над намі не гэтаксама паны здзекуюцца? Дык чаму ж і нам, як ім, не ўзняць свайго голасу?

Базыль. Ага, чаго ты, Янук, у хаце адседжваешся?

Янук (да Базыля). А чаго ты толькі па сватах ды па вяселлях ходзіш?

Базыль. Пасмяяўся гаршчок з катла. Ад дармавой гарэлкі і ты не вельмі адмаўляешся.

Максім. Што тут глядзець адзін на аднаго. Трэба ўсім у наступны раз у горад выйсці.

Міхась. Правільна, Максім.

Адась. Давай, Міхась, мы з табой у той канец сходзім. Цікава, што там тыя гіцалі твораць.

Міхась. Ага, падыдзем.

Адась і Міхась адыходзяць. З’яўляецца дзед Струкач.

Дзед Струкач. Добры дзень, каго не бачыў.

Базыль. А, добры дзень, стары жартаўнік… Як жыў-здароў, як справы, хваліся!

Дзед Струкач. На здароўе, дзякаваць богу, я яшчэ не скарджуся.

Базыль. А на жыццё?

Дзед Струкач. І на жыццё наракаць няма чаго. Гэта за царом-самазванцам быў Струкач галадранцам, а за панам Пілсудскім і ён стаў чалавекам людскім. Падумай, брат, сам, чым жа яму кепска цяпер? Зарабляе ён у дзень цэлага паўзлотага, а ўсё такое таннае: пачка тытуню каштуе шэсцьдзесят грошаў, пачка запалак — дзесяць грошаў, — гэта ж цэлы дзень куры ды паплёўвай!

Усе рагочуць.

Максім (да дзеда Струкача, ляпнуўшы яго па плячы). Праўда, што і казаць. Давай лепш закурым, дзядуля.

Дзед Струкач. Давай задымім, сынок, калі маеш што? У каво табачок, у таво і празнічак.

Смех.

Максім. Дык я ж думаў, што ў вас ёсць.

Дзед Струкач. У мяне няма толькі зранку да ўстанку, а так у любы момант знойдзеш.

Агульны смех.

Янук. У мяне крыху збярэцца.

Дзед Струкач. Ну, то закурым усе.

Янук (дастаўшы капшук і скручваючы цыгарку). Гэта, ці ведаеце, які са мной выпадак учора быў. Іду я дадому па чыгунцы, а насустрач мне п’яны войт з жонкай. Падыходжу, вітаюся, а ён і кажа мне: «Цалуй маён жонэ в рэнке».

Базыль (беручы ад Янука капшук). Куды, куды?

Янук. У руку. «Цалуй, муве, хаме, маён жонэ в рэнке, а то зараз тон ляскон», — і замахваецца на мяне палкай. А я за тую палку ды і кажу: «Дык дзякуй, паночку, за падарунак» — і пайшоў. Па дарозе зайшоў у шынок, прадаў за два злоты, дык і выпіў яшчэ дабравата. А ён жа мяне хваробу ведае… А ў каго ж запалкі будуць?

Смех.

Максім. Нашто глуміць тую запалку: у мяне машынка ёсць. (Дастае з кішэні запальнічку.)

Дзед Струкач. Не псуй каменьчыка! Я крэсіва маю. (Дастае крэсіва, але ніяк не можа выкрасіць агню.)

Максім. Пакінь, дзядуля! У мяне вось ужо гарыць.

Янук прыкурвае ад Максімавай запальнічкі. Падыходзіць камендант паліцыі, ведучы ў руках веласіпед. Да багажніка веласіпеда прывязана некалькі каліў канфіскаванага тытуню.

Камендант (да Максіма, убачыўшы ў яго запальнічку). Штэмпель на запальнічцэ ест?

Максім. Няма, пане камендант.

Камендант. Пенць злотых штрафу… (дастае з сумкі паперу і аловак) і запальнічке абовёнзково адштэмплёваць. (Піша пратакол.)

Максім. Дык што вы, пане камендант, хочаце з мяне ўжо дзве скуры злупіць: каб я і штраф заплаціў і яшчэ за штэмпель грошы аддаў?

Камендант. Тшэба было то вчэсне зробіць.

Максім. Пішыце, усё роўна ні аднаго гроша не заплачу.

Камендант. Не заплаціш — адседзіш в вензеню.

Дзед Струкач (паказваючы крэмень). То, можа, паночку, і на гэтым камені трэба пячатку ставіць? Баюся, каб вы і мяне не аштрафавалі часам.

Камендант. Ты, стары пёс, тэж кеды-кольвек трафіш мне в лапы!

Дзед Струкач. А я вас, пане камендант, баяўся назваць сабакам: думаў, што ў вас рукі.

Надзя (сцішка да дзеда Струкача). Сціхніце вы, дзядуля.

Дзед Струкач (услых). Аж што ён мне зробіць, старому?

Камендант усё яшчэ піша. Дзед Струкач заходзіць у яго ззаду, выцягвае з багажніка веласіпеда тытунь і запіхвае туды некалькі лістоў лопуху.

Янук (калі дзед Струкач скончыў сваю работу). Што гэта за траву пан возіць з сабою?

Камендант. То трава, ктура веньзенем пахне.

Люба. Дык вы і вуліцу загадалі б апалоць ад яе.

Надзя. Праўдо што! І хіба можна за яе судзіць.

Камендант (азірнуўшыся назад). О, пся крэв! Юж подменілі мне. Марш додому вшысці! Цо тут за мітынг такі!

Дзед Струкач (пускаючы кольцамі дым). Нядзелька, пане камендант, маем права і пагуляць.

Камендант. Адо касцёла ты сходзіл, стары д’ябал?

Дзед Струкач. Дык касцёл жа не для д’яблаў прызначаны. (Смяецца).

Камендант. Цо се смееш, холера?! Плакаць тшэба. (Хавае ў сумку паперу і аловак.)

Дзед Струкач. Колькі не плакаў — быў бог адзінакаў. Стаў скакаць — стаў і бог даваць.

Смех.

Камендант. Вы ешчэ выць бэндзеце, не тылько плакаць, пся маць ваша! (Выходзіць.)

Дзед Струкач. Кацісь кілбасой! Не вельмі што баімся цябе.

Прыбягае Марыля.

Марыля. А божачкі! А божачкі! Янук! Мужчынкі! Што рабіць? Прыехаў секвестратар за падаткі апісваць, а ў нас жа не ўсё выплачана.

Янук. Дык чаго стаіш, хадзем скаціну хаваць хутчэй! Якраз жа з поля прыгналі.

Максім. Я пайду памагу вам.

Базыль. А я туды пагляджу схаджу.

Дзед Струкач. І я з табою.

Янук, Марыля, Максім, Базыль і дзед Струкач адыходзяць.

Люба. Во нанесла іх нялёгкая сёння, каб іх пярун пабіў!

Надзя. Лявон ідзе.

Люба. Няўжо Яню сілай за Ганецкага аддадуць?

Надзя. Ды па ўсім ужо. Прапілі ўчора.

Падыходзіць Лявон.

Лявон. Здаровы, дзяўчаткі. Не ведаеце, Адася дома няма?

Надзя. Няма. У тым канцы недзе.

Люба. Ну, што ты цяпер думаеш рабіць, Лявон?

Лявон. А што мне думаць? Атрымаў ад Лабыша разлік — чатыры злоты і трыццаць грошы, і кум каралю, хоць у Амерыку едзь.

Люба. Я сур’ёзна пытаю.

Лявон. У горад хачу падацца.

Надзя. А Яніну так і пакінеш Ганецкаму?

Лявон маўчыць.

Люба. Чаго маўчыш?.. Курыца мокрая?! Што ты крыллі апусціў? Баба ты!

Надзя. Перастань, Любка.

Люба. Дык жа вельмі Яніны шкада, што аддаюць за гэтага антыхрыста… Во ідуць, каб іх зямля не насіла.

Па вуліцы праходзяць Ганецкі і Анатоль.

Люба (калі яны прайшлі). Вось жа дабраў чорт пару, і ходзяць, як спрэжаныя.

Лявон. Гэта парка яшчэ сябе пакажа, хутка ўсю вёску падтопча пад ногі.

Люба. Быць не можа — прыйдзе і на іх ліха нейкае.

З’яўляецца Яніна.

Яніна. Дзяўчаткі, сястрыцы! (Плача.)

Надзя. Ціха, Янечка.

Яніна. Утаплюся, павешуся, усё роўна адзін канец… Лявонка, любы! Што рабіць?!

Лявон. Янечка, мілая!..

Люба. Пойдзем, Надзя. (Бярэ яе пад руку і адыходзіць з ёй.)

Лявон. Бяжым адгэтуль.

Яніна. А куды? Дзе мы дзенемся?

Лявон. У горад пойдзем. Рукі ёсць, не прападзём.

Яніна. Што рукі? Дзе мы галаву прыхінём. Няшчасная я. (Плача.)

Лявон. Няўжо ж двое жывых людзей, здольных да працы, не знойдуць сабе прытулку на зямлі… Калі ты верыш мне, дык чакай. Я знайду месца. Тут не знайду, за граніцу пойдзем, у Расею перабяромся.

З’яўляецца Базыль.

Базыль (падышоўшы пад акно Альжбеты). Альжбета! Альжбета! Адася арыштавалі!

Лявон. За што?

Базыль. Камендант нагайкай Тафіля стаў біць, што той каровы не даваў. А Адась з Міхасём уступіліся за яго, дык іх абодвух і схапілі.

Выбягае Альжбета.

Альжбета. А божачка! А мілы мой! Сыночка арыштавалі! Людцы, ратуйце! А божа ж мой!

З’яўляюцца Ганецкі, Анатоль і камендант. За імі тры паліцэйскія гоняць пад карабінамі скаваных Адася і Міхася. За паліцэйскімі ідуць заплаканыя Надзя і Люба.

Альжбета (кідаецца да Адася). Сыночак, за што ж гэта яны цябе?

Камендант. Ідзь до сту д’яблув, холера!

Адась. Ціха, мама, я вярнуся.

Альжбета. Толік, што ж гэта робіцца такое?

Анатоль. Адкуль я ведаю! Знаць, супроць улады пайшлі.

Камендант. Забраць і тэго. (Паказвае на Лявона.) Ні з месца, большэвік пшэкленты! (Настаўляе на яго рэвальвер.) В кайданы го!

Адзін з паліцэйскіх падыходзіць да Лявона і надзяе яму на рукі наручнікі.

Ганецкі. О, панове, што значыць закон парушыць.

Анатоль. Гэта і ўсім будзе, хто па іх следзе пойдзе.

Яніна. Лявонка! (Плача.)

Анатоль. Дамоў марш, стыдніца.

Лявон. Бывай, Янечка.

Альжбета. Сынок мой, зноў турма табе. (Плача.)

Надзя (плачучы). Супакойцеся, цётачка.

Люба. Адальюцца ім нашы слёзы.

Прыбягаюць Янук, Марыля, Максім і дзед Струкач.

Максім. Ах вы, сабакі! (Хапае кол.) Я ж вам пакажу!

Адась. Максім.

Янук. Апамятайся! (Адбірае ў яго кол.)

Максім. Пусці! Я іх усіх…

Камендант. Взёнць!

Максім. Я табе вазьму! (Б’е каменданта, і той падае.)

Паліцэйскія кідаюцца на Максіма.

Дзед Струкач. Максім! Бяжы!

Максім пераскоквае праз плот і ўцякае. Камендант падымаецца і страляе ў той бок, куды пабег Максім.

Дзед Струкач (людзям). Трасцу ты пападзеш!

Камендант (да арыштаваных). На постэрунэк марш!

Міхась. Бывай, Люба.

Люба. Нічога, Міхаська, трымайся, буду чакаць.

Альжбета. А божачкі! Закавалі. (Плача.)

Адась. Пакуль паны будуць — торбы і турмы не пазбегнеш.

Заслона.

АКТ ТРЭЦІ

Карціна чацвёртая

Той жа пакой у доме Лабыша. Каля ўваходных дзвярэй пры левай сцяне па-ранейшаму стаіць канапа. Уздоўж задняй і правай сцен — сталы з гарэлкай і закускай. На канапе сядзіць Яніна і горка плача, выціраючыся насоўкай. Каля сталоў пахаджваюць Лабыш, Марыля, Надзя і Янук. Уваходзіць Анатоль. Ён у чорным касцюме.

Анатоль. Ну, ужо і малады едзе, чуваць. Музыка аж разлягаецца.

Яніна. А божачкі, а міленькія! Што ж мне рабіць цяпер? Дзе ж мне дзецца?

Лабыш (да Янука). Дык рыхтуйся, сваток, прыданых сустракаць. (Да Марылі.) І ты, сваціца, знай сваю справу.

Марыля. У мяне ўсё гатова.

Яніна. Нашто ж я на свет нарадзілася, няшчасная? Чаму ж мяне, маленькую, хвароба не скасіла якая? Для чаго ж мне жыць зараз? (Плача.)

Янук (да Лабыша). Не ведаю, як і сустракаць нам тых прыданых, калі тут ракой слёзы льюцца. (Глядзіць на Яніну.)

Лабыш. А каб ты здароў быў, сваток! Няўжо ж ты за свой век не прывык яшчэ да бабскіх слёз.

Янук. Не, мілыя, яшчэ не бачыў я, каб так маладая плакала. Яна ж галосіць, нібы са светам развітваецца.

Лабыш. Дзяўчыне ж трэба са слязьмі замуж выходзіць. Калі каторая, кажуць, на вяселлі сваім не плача, дык потым замужам адплача тое.

Яніна. Каб мяне аддавалі за Лявона, то я і не думала б плакаць.

Анатоль. Што пра таго злачынца думаць: яму ўжо не вярнуцца з турмы жывому.

Надзя. А суда яшчэ не было, так што невядома, колькі прысудзяць. (Ідзе ў суседні пакой.)

Янук. Пакуль суд, здароўе ўсё вымуць.

Чуюцца ржанне коней, звон бразготак і музыка.

Анатоль. Прыданыя на двары ўжо.

Яніна. Усё роўна не буду жонкай Ганецкага.

Янук. Дык што нам рабіць? Пачынаць вяселле ці дахаты ісці?

Марыля. Але радня пазбіралася, суседзі, і ходзяць усе па двары, як непрыкаяныя.

Анатоль. Ёй, відаць, прыемна народ круціць. (Выходзіць.)

Лабыш (да Яніны). Досыць хліпаць тут! Замры! (Ідзе ў суседні пакой.)

Марыля (да Янука). Ідзі па каравай, а я па ручнік пайду.

Янук і Марыля ідуць у суседні пакой. Уваходзіць Ляснічыха.

Ляснічыха. Да пачуе цябе гасподзь у дзень пячалі і абароне цябе імя бога.

Яніна. Прыйшлі ўсё-такі, не падвялі… А ці ж прынеслі тое, што я вас прасіла?

Ляснічыха. А плата?

Яніна. Вось вам. (Здымае з сябе залаты крыжык.) Хопіць гэтага?

Ляснічыха. А ён з чыстага золата?

Яніна. З чыстага. Там проба, глядзіце, ёсць.

Ляснічыха (паглядзеўшы яшчэ раз на крыжык). Ну, дык трымай насоўку.

Яніна падстаўляе насоўку, і Леснічыха штосьці сыпле ёй у насоўку з паперкі.

Яніна. А з чым прыняць гэта, скажыце?

Ляснічыха. З гарэлкай, і не бойся, як заснеш усё адно.

Яніна. Вельмі дзякую вам. Вы мяне выратавалі. Цяпер я іх не баюся.

Голас знадворку. Гой, гой, вяселле да пятніцы!

Ляснічыха. Ужо і прыданыя ў хату ідуць. Спасі госпадзі, бо не стала праведнага паміж сынамі чалавечымі.

Ляснічыха выходзіць. З суседняга пакоя ў гэты час уваходзяць Лабыш, Янук з караваем, спечаным у выглядзе сонца, і Марыля з ручніком.

Лабыш. О, нешта ж нядобрае будзе: Ляснічыха на вяселле зайшла.

Янук (перахрысціўшыся). От, глупства гэта! Дасць бог, і як найлепей усё абыдзецца.

Марыля (да Яніны). А ты ўжо не плачаш, ягадка?

Яніна. Што з таго плачу майго, калі на яго ніхто ніякай увагі не звяртае. Не буду больш і твару свайго слязьмі псаваць.

Уваходзяць дзед Струкач, Альжбета, Люба і іншыя вясковыя жанчыны і дзяўчаты.

Дзед Струкач. Добры дзень у хату!

Лабыш. Хто з просам, а хто першы з носам.

Дзед Струкач. А я не прыйшоў вашай гарэлкі напіцца, паглядзець прыйшоў.

Лабыш. Няўжо ж ты за свой век яшчэ мала вяселляў бачыў?

Дзед Струкач. Шмат бачыў у добрых людзей — захацеў паглядзець у багатых.

Альжбета. Хоць жа і гора ў нас з табой, Любка, але давай прыпяём гаспадару, калі ён такі ганарысты.

Люба. Правільна, цёця: мы свайго гора не паправім тым, што пець не станем. Сваёй жалобай мы толькі ворагаў нашых цешыць будзем. (Запявае.)

Усе жанчыны і дзяўчаты падхопліваюць песню.

Лабыш (махнуўшы рукой). А ну вас! З вамі лепш не займацца. (Ідзе ў суседні пакой.)

Уваходзіць Базыль, несучы перад сабой на белым абрусе каравай, спечаны ў выглядзе паўмесяца.

Базыль (падняўшы каравай над галавой). Светлы сярэбраны месячык прыйшоў да яснага залатога сонейка шукаць сяброўства і цеснага саюзу, каб разам свяціць днём і ноччу і ніколі не разлучацца паміж сабою. Ці згодна яснавяльможнае сонейка на такі саюз?

Янук (падняўшы каравай-сонца над галавой). Наша сонейка не па сабе сціплае і таму не можа адмовіць вяльможнаму месяцу.

Яніна кланяецца Базылю ў ногі.

Дзед Струкач. Нявест паважаюць, усяляк услаўляюць, а жонак потым б’юць і плакаць не даюць.

Янук (да Базыля). То давайце, сваток, я вам рукі аблягчу. (Бярэ ад Базыля каравай і кладзе яго пад абразы на стол разам са сваім караваем.)

Базыль (дастаўшы з-за пазухі здобную булку, да Яніны). А гэта мілай царэўне гасцінец ад нашага князя.

Яніна (узяўшы булку). Дзякую. (Кланяецца зноў Базылю і ідзе ў суседні пакой.)

Марыля (падышоўшы да Базыля). А гэта слаўнаму баярыну ад нашай царэўны генеральскі чын. (Перавязвае Базыля ручніком.)

Базыль. Найлепшы чын, як нічым.

Янук (адчыняе ўваходныя дзверы). Дык прашу, сваточкі, у хату ўсіх. З дарогі прыехаўшы, трэба адпачыць.

Уваходзіць Ганецкі са сваёй дружынай і музыкантамі.

Марыля. Проша не затрымлівацца, сваточкі, залазьце за сталы адразу.

Янук. Але, не застаўляйце сябе доўга ўпрошваць, самі сядайце.

Базыль. А мы людзі не гордыя і вялікай просьбы не патрабуем для сябе. Мы з парога і пад бога. (Паказвае рукой на абразы.)

Ганецкі і яго дружына, музыканты садзяцца за сталы.

Янук. Дык падмацоўвайцеся, сваточкі, пакуль мы тут маладую падрыхтуем.

Марыля. І не саромцеся: хлеб і гарэлка на стале, а рукі свае.

Янук і Марыля ідуць у суседні пакой.

Базыль. А як жа мы адны піць будзем? (Гукае.) Сват дамовы… чарка без мовы!

З суседняга пакоя ўваходзіць Лабыш.

Лабыш. Іду, сваточкі, іду. Я там крыху каля маладой забавіўся. (Падыходзіць да стала, за якім сядзіць Ганецкі, і бярэ чарку з гарэлкай.) То здароў будзь, сынок!

Ганецкі. На здароўе, коханы ойцец.

Лабыш з Ганецкім чокаюцца праз стол і выпіваюць. За імі выпіваюць свае чаркі і іншыя.

Дзед Струкач (да Альжбеты). Невядома, хто з іх старэйшы: бацька ці гэты — сынок?

Альжбета. Чорт іх ведае: яны што браты ўсё адно.

Лабыш (закусваючы). Сілкуйцеся, сваточкі, будзьце як дома. (Ходзіць каля сталоў, наглядаючы за парадкам.)

Базыль (да дружыны Ганецкага). Будзьце як дома, але і не забывайцеся, што ў гасцях.

Жанчыны і дзяўчаты пяюць.

Лабыш (да Ганецкага). Ну, сынок, не толькі мне, і табе перапала.

Ганецкі. Што ж! Якая песня, такая і плата. (Працягвае спявачкам маленькую манету.)

Люба. А мы пець не наймаліся, так што і грошай браць не думаем.

Сканфужаны Ганецкі хавае грошы ў кішэню.

Дзед Струкач. Нашы бабы, пане Ганецкі, не прадаюцца за медзякі.

Лабыш (падышоўшы да дзвярэй суседняга пакоя і адчыніўшы іх). Ну, ці скора там маладая гатова будзе?

Голас Марылі. Зараз, сваток, зараз! Канчаем прыбіраць!

Жанчыны і дзяўчаты пяюць.

У гэты час з суседняга пакоя выходзіць Янук з хлебнай дзежкай у руках, за ім Марыля з падушкай пад пахай, а за ёй Надзя з абрусам. Янук ставіць дзяжу сярод хаты, Марыля кладзе на дзяжу падушку, Надзя накрывае падушку абрусам. Затым яны ідуць зноў у суседні пакой.

Лабыш (да Ганецкага). Зараз і маладую прывядуць.

Ганецкі. Хутчэй бы, а то я ўжо і смуціцца пачынаю.

Базыль. Гой, гой, вяселле да пятніцы!

Адчыняюцца дзверы суседняга пакоя і ўваходзіць Янук.

Янук (да музыкантаў). Музыканцікі — марш!

Музыканты іграюць марш. З суседняга пакоя ўваходзіць Анатоль, ведучы пад руку Яніну. Яна ў белай сукенцы з вэлюмам і ў вянку. За ёй ідуць уся яе дружына і госці. Надзя нясе ў руках свечку, запалкі і кальцо. Жанчына і дзяўчаты пяюць:

Марыля. Панове музыкі, вы добра ігралі, але я папрашу, каб вы перасталі. Не я прашу — маладая ўпрашае пакорным добрым словам. Дзе тут ёсць: маткі, бацькі родныя і хрышчоныя; браты, сёстры, сябры, сяброўкі; суседзі, суседкі і ўсе суседскія дзеткі. Проша благаславіць гэта дзіця!

Галасы. Няхай яе бог благаславіць!

Марыля абводзіць Яніну вакол дзяжы. Жанчыны і дзяўчаты пяюць ёй:

Марыля (пасадзіўшы Яніну на дзяжу). Дзе тут ёсць: маткі, бацькі, родныя і хрышчоныя; браты і сёстры, сябры і сяброўкі; суседзі, суседкі і ўсе суседскія дзеткі. Проша благаславіць гэта дзіця.

Галасы. Няхай яе бог благаславіць.

Марыля абводзіць Яніну зноў вакол дзяжы. Жанчыны і дзяўчаты пяюць:

Марыля (пасадзіўшы Яніну на дзяжу). Маткі, бацькі, родныя і хрышчоныя; браты і сёстры, сябры і сяброўкі; суседзі, суседкі і ўсе суседскія дзеткі. Проша благаславіць гэта дзіця.

Галасы. Няхай яе бог благаславіць.

Надзя запальвае свечку і дае яе Марылі, потым дае ёй кальцо, Марыля абводзіць запаленую свечку тры разы вакол Янінінай галавы, пасля бярэ кальцо, укладае ў яго кончыкі валасоў і прыпальвае іх свечкай. Прыпальваюцца валасы ў трох месцах: на адным віску, на патыліцы, на другім віску. Жанчыны і дзяўчаты пяюць:

Марыля (затушыўшы свечку). Ну, першы шафер і першая шаферка, бярыце маладую цяпер і за стол вядзіце.

Базыль. Музыкі, марша маладой! Але такога, каб аж шыбы з вокнаў павыляталі! (Гойкае.) Гой, гой, вяселле да пятніцы!

Музыканты іграюць марш. Анатоль і Надзя бяруць Яніну пад рукі і вядуць яе да Ганецкага. За маладой за сталы залазяць яе шаферы і шаферкі і ўсе госці.

Дзед Струкач. Павялі козачку ў кіпцюры воўчыя!

Марыля бярэ абрус і падушку, Янук — дзяжу, і ідуць у суседні пакой. Лабыш дапамагае ўсаджвацца гасцям.

Лабыш (узяўшы чарку). Перад выездам да шлюбу прашу маладых, сватоў і гасцей усіх выпіць і закусіць. (Выпівае сваю чарку.)

Ганецкі. Дык вып’ем жа і мы, толькі да дна, панна Яніна.

Яніна (перахрысціўшыся). Да дна. (Сыпле ў чарку атруту з насоўкі, заплюшчвае вочы і выпівае.)

За маладымі выпіваюць свае чаркі і ўсе астатнія. Уваходзяць Янук з Марыляй у вывернутых кажухах. Музыканты іграюць польку, і яны скачуць.

Марыля (скачучы, ухкае). Ух! Ух! Ух!..

Янук (скачучы, гойкае). Гой! Гой! Вяселле пачынаецца!

Марыля (спыніўшыся). Дай божа ў гэтай хаце кожны год скакаць.

Галасы. Дай жа божа!

Янук. Скакаць, пець, іграць і ніколі не сумаваць!

Галасы. Дай жа божа!

Янук і Марыля скідаюць з сябе кажухі і садзяцца за стол. Жанчыны і дзяўчаты пяюць:

Яніна (адпявае).

Жанчыны і дзяўчаты пяюць:

Яніна.

Ганецкі (да Яніны). А чаго вы плачаце, панна Яніна? Вы ж не ведаеце: можа, у мяне вам як найлепей будзе.

Яніна. А я і не хачу плакаць, але неяк самі слёзы сыплюцца. (Выцірае насоўкай вочы.)

Лабыш (да Яніны). Ну, ты, цыц!

Ганецкі. Калі я не бачу слёз на вашых вачах, дык і мне на душы лягчэй становіцца.

Базыль (устаўшы, да маладых):

Базыль садзіцца, і ўсе зноў пачынаюць піць гарэлку.

Дзед Струкач. Правільна. І каб старых не забывалі.

Яніна. Ох! (Моршчыцца ад болю.)

Надзя. Што з табой, сястрыца?

Яніна. Надта пад грудзьмі сціснула.

Ганецкі. Гэта вам ад жалю, панна Яніна.

Анатоль. А можа, што з’ела нядобрае?

Яніна. Не, мне не ад яды, мне ад пітва, я ведаю. (Зноў моршчыцца ад болю.)

Лабыш (пахаджваючы каля сталоў). Піце, сваточкі, піце! Не шкадуйце маёй гарэлкі — я вам яшчэ яе прынясу.

Ганецкі. Не, панове, мусіць, канчаць будзем: пара да шлюбу ехаць. Тут ужо і панне млодэй ад гэтай духаты млосна робіцца…

Базыль. Паедзем, сваточкі, паедзем. Хто не дапіў яшчэ, потым дап’е. Папрашу дружыну пана маладога вылезці з-за стала. (Вылазіць сам.)

Ганецкі і ўся яго дружына вылазяць з-за сталоў і выходзяць на двор.

Янук (да маладой). Ну, Янечка, табе пара ўжо вакол сталоў хадзіць з дружынай сваёй.

Яніна. Прасіць прабачэння ў бацькі і бога я згодна.

Госці выходзяць з хаты. Выходзіць і дзед Струкач. Яніна, пакланіўшыся бацьку ў ногі, абыходзіць са сваёй дружынай вакол сталоў. На куце яна спыняецца і цалуе абразы. Жанчыны і дзяўчаты пяюць:

Яніна (абышоўшы вакол сталоў і другі раз пакланіўшыся бацьку). Ой!.. (Да Надзі.) Надзенька, падтрымай ты мяне, а то я ўпаду зараз — мне вельмі дрэнна. (Корчыцца ад труднаты.)

Надзя. Хадзі, сястрыца, каля акна сядзь. Можа, табе палягчэе. (Падводзіць Яніну да акна і садзіць яе на лаве.)

Янук. Ну, сваточкі, пойдзем коней запрагаць.

Анатоль. Жывей, хлопцы. (Выходзіць у суседскі пакой.)

Лабыш. Ага, не марудзьце, братцы. (Ідзе ў суседні пакой.)

У хату ўваходзіць Максім, накіроўваецца да Янука.

Максім. Сваток, дык дазволь згуляць моладзі.

Альжбета. Сынок, што ты робіш?!

Янук. Максім, як ты адважыўся прыйсці сюды?!

Максім. Проста, на танцы прыйшоў.

Альжбета. Максімка, дзіцятка, ідзі адгэтуль.

Максім. Дык што, вы і пагуляць мне не дасцё?

Янук. Да шлюбу, братка, едзем ужо. Хіба потым.

Максім. Ну хоць на адзін танец дайце музыкантаў.

Уваходзіць Анатоль.

Анатоль. Што тут за балаган такі?.. А, гэта ты, астрожнік! Вон пайшоў адсюль, бадзяка лясны! Што табе трэба тут?!

Максім. Гэта я праз цябе бадзяюся, пільсудчык ты!

Анатоль. Праз мяне? Хто табе казаў? Максім!..

Максім. А ты думаеш, я не ведаю, што ты з Ганецкім нашых хлопцаў у турму запякаў. Мне гэта Мішка Банадысёў казаў, які з Картуз-Бярозы збег і цяпер разам са мной у лесе хаваецца. Падавай мне брата! (Бярэ яго за штрыфлі касцюма.)

Анатоль. На!.. (Б’е яго па твары.) На табе брата.

Максім. Ах ты, гадзіна! (Хапае са стала нож і ўдарае ім Анатоля.) Мне турма, табе магіла. (Бяжыць на двор.)

Анатоль. Ой! (Падае.)

Лабыш. А божачка! А міленькі! (Падбягае да Анатоля.) Толік! Толік! Сынок!.. (Нахіляецца над ім.)

Анатоль. Лавіце, трымайце душагуба праклятага!

Лабыш. За Ляснічыхай збегайце хто! Кроў астанавіць трэба!

Дзяўчына. Я збегаю па яе! (Выходзіць.)

Янук. Давайце ў тую хату вынесем яго. (Янук з Лабышам падымаюць Анатоля і выносяць яго ў суседні пакой.)

Марыля. А божа ж мой, што ж гэта будзе з ім?

Хлопец. Выжыве, нідзе дзенецца. Ён, што кот — жывучы: яму ж ужо не раз пападала на вечарынках.

Марыля. Не, мілыя, мусіць, не вытрымае: вельмі моцна паласнуў яго Максім.

Яніна. Толік! (Устае і накіроўваецца ў суседні пакой, але пасярод хаты падае.)

Надзя. А матачкі! Яна самлела! Цётка Марыля, вады хутчэй!

Марыля (узяўшы са стала кубак з вадой, да Надзі). Расшпілі ёй сукенку, на грудзі пырснуць трэба. (Надзя расшпіляе сукенку Яніне, і Марыля пырскае ёй на грудзі вадою.)

Надзя. Яшчэ пырсніце, цётачка, яна ўжо заварушылася была.

Яніна (прыйшоўшы ў сябе). Не трэба… не паможа… Я паміраю.

Марыля. Малака кіслага трэба даць ёй.

Яніна. Не чапайце мяне… Дайце мне спакойна памерці… Я… атруцілася.

Марыля. Матачка найсвентшая! Пане Лабыш! Дачка атруцілася.

Убягае Лабыш.

Лабыш. А божачкі! А мілыя! Дачушка мая!

Уваходзіць Ляснічыха.

Ляснічыха. Паўстане бог і растачацца вразі яго…

Лабыш. Ратуйце дзяцей, Тадора, дачку ад смерці… Нічога не пашкадую: пяцьдзесят злотых дам.

Ляснічыха. Як рассяваецца дым, ты, госпадзі, рассей так балесць; як тае воск ад ліца агню, ты, божа, растапі нядуг яе.

Лабыш. Яна ўжо канае! Свечку, свечку нясіце! Дзіцятка маё, прабач мяне. Я ж не ведаў, што ты праз любоў сваю загінуць можаш. (Плача.)

Ляснічыха. Ёй ужо нічога не трэба. Яе зорачка патухла на небе. А дзе ж Анатоль?

Марыля. У той хаце, Тадорка.

Ляснічыха ідзе ў суседні пакой. Да Яніны падыходзіць Марыля з запаленай свечкай у руках.

Марыля (складаючы Яніне рукі на грудзях і заціскаючы вочы). Спі, Янечка, спі, дзіцятка, — табе ў трунцы раскашней будзе, чым у гэтым доме вялікім.

Надзя. Ай! (Падае Яніне на грудзі.)

Усе плачуць.

Лабыш. О божа! А на каго ж працаваў? А для каго я стараўся? А каму ж я зямлю гэту здабываў. Як ты пакараў мяне!

З’яўляецца Ляснічыха.

Ляснічыха. Господи, облегчи скорбь мою, помыслами благочестия сердца наши просвети и сыну твоему молитву вознеси о спасении душ наших.

Заслона.

Карціна пятая

Вуліца. На вуліцы стаяць Люба, Надзя, Альжбета і Марыля. Надзя чытае пісьмо.

Надзя. «Добры дзень, мама і тата. З нізкім паклонам да вас ваш сын Грышка. Пішу пісьмо я вам з палявога лазарэта. Мяне паранілі…»

Марыля (плача). Сынок.

Надзя. «…але не хвалюйцеся і не бядуйце, зусім лёгка. Мне яшчэ пашанцавала. Вось тут са мной ляжыць Кастусь Карыцкі з Зарэчча, дык ён, нябога, без правай рукі застаўся».

Альжбета. Ой, такі хлопец!

Надзя. «А Міколу Каляду з Глінішча пахавалі ўчора. Яго моцна пасекла асколкамі».

Альжбета. Бедная Тэкля: ні мужыка, ні сына.

Надзя. «Быў страшны бой за Варшаву. Мала хто выйшаў з акружэння».

Люба. Прагулялі Польшчу паны.

Надзя. «Дарагія тата і мама! Прыхавайце мой гармонік. Я вярнуся і яшчэ буду іграць на ім. Пішыце, што ў вас чуваць? Як вы жывяце цяпер? Ці паправілася наша Падласка? Як там мой шустрак Гняды?»

Марыля (плачучы). Ён і не ведае, што каня пад войска ўзялі.

Надзя. «Перадайце мой паклон Стасі і ўсім блізкім і знаёмым. Застаюся ваш сын Рыгор Іванавіч Баравец». (Аддае пісьмо Марылі.)

Марыля. Дзякуй, дачушка. (Хавае пісьмо за пазуху.)

Люба. Апусцела вёска. Усю моладзь пабралі. Каго на фронт, а каго ў турму.

Марыля. Хто ў турме, дык вернецца, а вось хто на вайне — невядома.

Люба. Лёгка сказаць — дзесяць гадкоў чакаць.

Надзя. А мне столькі ды яшчэ паўстолькі.

Марыля. Бедная ты. Ты і грошы аддала свае ўсе і не вырвала Адаську з турмы.

Надзя. Што грошы. (Плача.)

Альжбета. Не плач, дачушка, будзем разам чакаць яго. У мяне па абодвух душа баліць. І Максім жа, як воўк, ад паліцыі хаваецца.

У небе раздаецца гул самалётаў.

Марыля. Зноў вірапланы лётаюць.

Альжбета. А высока — і не відаць нават.

З’яўляецца дзед Струкач. Ён зусім састарэў. Ідзе, сагнуўшыся, і апіраецца на палку. У зубах яго дыміць люлька.

Дзед Струкач. Здаровы, дзеткі.

Надзя. Добры дзень, дзядуля.

Дзед Струкач. Што вы ўтыкнуліся ў неба?

Альжбета. Во, немец сюды ўжо прыляцеў.

Дзед Струкач. Халера з ім! Усё адно паміраць мне. (Кашляе.)

Люба. Дзіва што! Такую махорку курыць.

Дзед Струкач. А гэта не махорка, гэта — бульбянік.

Альжбета. Лабыш дурныідзе.

Марыля. Во, да чаго давёў чалавека асаднік. Такую гаспадарку абманам узяў і з хаты выгнаў!

Дзед Струкач. А чорт яго бяры! Сам быў цаца добрая.

Па вуліцы праходзіць Лабыш. Ён значна пастарэў і пахудзеў. Вопратка на ім парваная, і месцамі свеціцца голае цела.

Лабыш. Зямля і грошы, грошы і зямля… О, я багаты! У мяне шмат зямлі і грошай, і гэта мая зямля. (Паказвае на левы бок вуліцы.) І гэта мая. (Паказвае на правы бок вуліцы.) І гэта. (Падбівае босай нагой пясок на вуліцы.) А гэта добрая зямля! На ёй золата можа расці. (Нагінаецца і набірае ў кішэні пяску.)

Дзед Струкач. Хапай, хапай! Не нахапаўся яшчэ за свой век. Не, брат, больш трох аршын не адхопіш. (Закашляўся.)

Лабыш (падыходзіць да людзей). Яніны не бачылі, куды пайшла?.. І Толіка няма.

Альжбета (скідаючы з сябе пінжак). На табе, Антось, мой каптан, а то ж цела голае свіціцца.

Лабыш (хапаючыся за полы свайго пінжака). Грошы! Грошы! Грошы хочаш украсці?!

Альжбета. Дзе яны ёсць там тыя грошы ў цябе? Калі, можа, і былі дзе зашыты якія, дык даўно вываліліся.

Надзя. Надзеньце вазьміце.

Лабыш. Не дам! Не дам! (Мітусіцца па вуліцы.)

Праходзіць устрывожаны Ганецкі. Лабыш кідаецца да яго.

Лабыш. Паночку, ратуйце! (Хапае яго за руку.)

Ганецкі. Што табе трэба ад мяне, вар’ят? Адстань! (Адштурхоўвае яго.)

Дзед Струкач. Дык што вы, пане Ганецкі, ужо і прывітацца з цесцем не хочаце?

Ганецкі паспешна адыходзіць. Лабыш пануры пляцецца ў другі бок. Альжбета з пінжаком у руках ідзе ў хату.

Ха-ха-ха! Во адхапіў сабе зяця Антось! (Закашляўся.) А каб цябе немач з гэтай хваробай.

Марыля. Ну, трэба ж і мне ісці.

Даносіцца гарматны выбух.

Што гэта?

Усе прыслухоўваюцца. Раздаецца некалькі гарматных выбухаў.

Люба. Няўжо немцы дабіраюцца сюды?

Надзя. Але чаму гэта адтуль страляюць?

З’яўляецца Янук.

Янук. Што вы прыслухоўваецеся?

Дзед Струкач. Ды вось немец з гармат смаліць ужо.

Янук. Гэта не немец. Гэта — бальшавікі!

Марыля. Ну? Праўда? Не можа быць.

Янук. Дальбог праўда, мусіць! Чаму ж з таго боку страляюць?

Люба. Ой, нешта не верыцца!

Янук. Чаго не верыцца? А чаму ж палітзняволеных выпусцілі? Толькі што сустрэў я Мятліцкага з Дубавых. Дамоў ішоў.

Люба. А пра нашых нічога не чулі?

Янук. Не, ён у Лукішках сядзеў.

Надзя. Цёця, цёця! Сюды хадзіце!

Выбягае Альжбета.

Хутка Адась прыйдзе!

Альжбета. Ай-ёй! Хто гэта кажа?

Надзя. Ды вось дзядзька Янук Мятліцкага з Дубавых бачыў.

З’яўляецца Базыль.

Базыль (здалёку крычыць). Бальшавікі ідуць. Чулі?! Я з горада цяпер. У паноў ад страху ўсе блохі падохлі! Хто куды ўцякаюць. Што там робіцца, братцы!

Люба (кідаецца на шыю Надзі). Надзька!

Надзя (абдымаючы Любу). Любка!

Марыля. Пайду людзям казаць. (Выходзіць.)

Альжбета. Мужчынкі! То, можа, мне ўжо і Максіма выпусціць можна? А то ён у саломе, як пацук, сядзіць.

Базыль. Выпускай на сонца, на паветра!

Альжбета выходзіць.

Янук. А што ты, дзядзька Струкач, не радуешся?

Дзед Струкач. Цьфу, каб вы папухлі, таўстапузыя! Дваццаць гадкоў у мяне адабралі. (Устае.)

Смех.

Што вы рагочаце, як жарабцы? Вам толькі жыць цяпер, а мне ўжо паміраць пара. (Адыходзіць.)

З’яўляюцца Максім і Альжбета.

Максім (жмурачыся на сонца). Здаровы, братцы.

Базыль. Здароў, здароў, Максім.

Вітаюцца.

Альжбета. Надзя, дачушка, хадзі памажы ў хаце прыбраць. Гэта ж свята находзіць такое!

Люба. І я пайду дапамагу вам.

Альжбета, Надзя і Люба выходзяць.

Янук. Насядзеўся нябось.

Максім. Але, колькі дзён сонца не бачыў.

Базыль. Ну, цяпер можаш супакоіцца. Няхай паны ўжо хаваюцца.

Янук. Ага, няхай Ганецкі ў салому лезе.

Максім. А ён яшчэ тут?!

Базыль. Зямля яго ведае? Можа, і ўцёк куды, гад.

Максім. Хадзем паглядзім.

Мужчыны адыходзяць. Нейкі момант на вуліцы пуста, потым з’яўляецца Міхась. З варот насустрач яму з вядром у руках выходзіць Надзя.

Надзя. Міхась!

Міхась. Добры дзень, Надзя.

Надзя (упусціўшы вядро). Любка! Міхась дома!

Чуецца радасны крык Любы, затым бяжыць яна сама. Дабегшы да Міхася, спыняецца ў разгубленасці.

Міхась. Здарова, Любка.

Люба. Міхась! (Кідаецца яму на шыю.)

Міхась. Што, прачакалася?

Люба. Во, сам ведаеш.

Надзя. А дзе ж Адась?

З’яўляецца Альжбета.

Альжбета. Выпусцілі?! Здароў, сынок! А дзе ж Адась мой?

Міхась. Добры дзень, цётка. Не бядуйце, за мной ідзе. Там людзі затрымалі яго.

Надзя (паглядзеўшы ўздоўж вуліцы). Вунь ён ідзе! (Бяжыць у той бок.)

Міхась (да Любы). Ну, як ты жыла тут?

Люба. Пра цябе ўсё думала… Але я верыла, што ты вернешся.

З’яўляюцца Адась з Надзяй, трымаючыся за рукі, Лявон і сяляне.

Міхась. Ну, цётка, сустракай госця.

Адась. Добры дзень, мама.

Альжбета. Здароў, сынок. (Цалуе яго.)

Адась. Добры дзень, Люба.

Лявон падыходзіць да Альжбеты і цалуе ёй руку.

Альжбета. Здароў, Лявонка. Не дачакалася цябе Яніна.

Лявон. Я ведаю.

Раздаюцца стрэлы і крык: «Трымайце яго! Трымайце!»

Альжбета. Што такое?

Бяжыць Ганецкі, адстрэльваючыся.

Лявон. Стой, шаноўны пане! (Ударае Ганецкага па руцэ і выбівае ў яго рэвальвер.) Мы з табою расквітаемся. (Валіць яго на зямлю.)

Прыбягае Максім.

Максім (падняўшы з зямлі рэвальвер). Папаўся, сабака! Ад нас ты нідзе не схаваешся.

З’яўляюцца Янук і Базыль.

Базыль. Цяпер мы яго ажэнім, каб па ім вошы жаніліся, вырадак!

Ганецкі. Яшчэ вы пакаецеся за свае грахі. Не думайце, што ўжо ў рай папалі.

Лявон. Што будзем рабіць з гадам?

Міхась. Павесіць яго зараз жа.

Янук. Не, пачакаем парадку новага.

Адась. Правільна. А пакуль што запрыце ў свіран да каго.

Янук. Можна да мяне ў свінушнік, там не вельмі гразка — па калені ўсяго.

Базыль. А ён свінскай пароды, дык яму там і месца.

Максім (наставіўшы на Ганецкага рэвальвер). Уставайце, пан Ганецкі.

Ганецкі (устаючы). Хамы! Галата!

Лявон. Пойдзем, чысцёха, пойдзем.

Максім і Лявон выводзяць Ганецкага. З’яўляецца жабрак.

Жабрак. Са святам вам, людцы добрыя! З вялікім і радасным днём! З вясною, што ўвосень прыйшла да нас!

Адась. Таксама ж і вас, дзядуля. Ужо не прыйдзецца вам больш з торбамі цягацца па свеце.

Жабрак. Але ж, мілыя, можа, і я зараз чалавекам буду. (Скідаючы торбы з сябе.) А ідзіце ж вы, карміліцы мае, на сухі лес, на балоты мокрыя, у нетру глухую, каб людскія вочы не бачылі вас. (Вымае з торбы хлеб, цалуе яго, кладзе за пазуху, падыходзіць да крыжа і вешае на ім торбы.) Абарані ж нас, госпадзі, ад няшчасця гэтага на векі вечныя.

З’яўляецца Марыля.

Марыля. Амінь. (Заўважыўшы хлопцаў.) Здаровы, хлопчыкі, малайцы адважныя.

Міхась. Добры дзень, цётка Марыля.

Адась. Сапраўды добры дзень — незвычайны дзень сёння! Чырвоная Армія нясе нам свабоду, вызваляе нас ад панскага ярма. Дваццаць год мучылі нас паны, асаднікі, кулакі, а сёння…

Міхась. А сёння папараць-кветка расквітнела для нас.

Чуецца гул самалётаў.

Альжбета. Вірапланы.

Люба. А як нізка!

Надзя. Чырвоныя зорачкі на крыллях!

Янук. Гэта рускія!

Базыль. Бальшавікі!

Янук. Вітаем вас, героі чырвоныя!

Заслона.

Оглавление

Дзейныя асобы

Пралог

АКТ ПЕРШЫ

  Карціна першая

АКТ ДРУГІ

  Карціна другая

  Карціна трэцяя

АКТ ТРЭЦІ

  Карціна чацвёртая

  Карціна пятая